Zoeken

Wondreiniging en huidantiseptica: kraanwater, NaCl, Prontosan, povidonjood of chloorhexidine

24 september 2026

In de kast van elke behandelkamer staan flessen die op elkaar lijken maar heel verschillend werken: natriumchloride 0,9%, Prontosan, Betadine, chloorhexidine in alcohol, alcohol 70%, waterstofperoxide, natriumhypochloriet. De belangrijkste vraag is niet welk middel het sterkst is, maar of er überhaupt een antisepticum nodig is. Voor de meeste acute wonden luidt het antwoord volgens de NHG en de Richtlijn Wondzorg: nee, lauwwarm kraanwater volstaat. Dit artikel legt uit wanneer reinigen genoeg is, wanneer een wondspoelvloeistof of antisepticum wel op zijn plaats is, welk middel dan bij welke situatie past en welke middelen beter niet meer in een wond komen. De ondersteunende artikelen behandelen de zilvernitraatstift, de Betadine-varianten, huiddesinfectie vóór injectie en bloedafname en waterstofperoxide, kamferspiritus en natriumhypochloriet.

Kort samengevat

  • Reinigen is iets anders dan desinfecteren. Reinigen verwijdert vuil, debris en een deel van de micro-organismen mechanisch; desinfecteren doodt micro-organismen met een chemisch middel dat ook lichaamscellen kan raken.
  • Acute wond: spoelen met lauwwarm kraanwater, geen ontsmettingsmiddel (NHG-Behandelrichtlijn Traumatische wonden; Richtlijn Wondzorg bij acute wonden). Alleen de wondranden worden vóór het hechten of plakken ontsmet, en bij rabiësrisico wordt wél met alcohol 70% gedesinfecteerd.
  • Chronische, gekoloniseerde of geïnfecteerde wond met biofilm: een wondspoelvloeistof met polihexanide (Prontosan, Lavanid) of een hypochloreuze oplossing (Granudacyn), met de inwerktijd van de fabrikant. Water en NaCl verwijderen geen biofilm.
  • Intacte huid vóór een prik of ingreep: chloorhexidine 0,5% in alcohol 70% (SRI-richtlijn 2025); vóór een subcutane, intramusculaire of intradermale injectie is desinfectie niet noodzakelijk.
  • Waterstofperoxide, natriumhypochloriet en jodiumgazen horen niet routinematig in een wond; povidonjood alleen op indicatie en met aandacht voor schildklier, zwangerschap en pasgeborenen.

Reinigen of desinfecteren: het onderscheid dat de keuze bepaalt

De WCS maakt onderscheid tussen vloeistoffen voor irrigatie (kraanwater, fysiologisch zout, Ringer) en vloeistoffen voor desinfectie (antiseptische of antibacteriële oplossingen). Irrigatie werkt mechanisch: de vloeistof spoelt vuil, wondvocht, losse necrose en een deel van de bacteriën weg. Een antisepticum werkt chemisch en maakt daarbij geen onderscheid tussen micro-organismen en weefselcellen; over de schade aan fibroblasten en keratinocyten bestaat veel discussie, al is het meeste bewijs daarvoor afkomstig uit laboratoriumonderzoek. Daarom is het uitgangspunt van alle Nederlandse richtlijnen: eerst mechanisch reinigen, en alleen een antisepticum als daar een reden voor is.

Een spoelvloeistof hoort schoon te zijn, minstens op kamertemperatuur en liever op lichaamstemperatuur, en niet agressief of pijnlijk. Koude vloeistof geeft vaatvernauwing in het wondbed. Het reinigende effect neemt toe door de vloeistof met enige kracht in de wond te spuiten, bijvoorbeeld met een spuit van 20 ml, en bij ondermijning via een katheter op de spuit.

Acute wonden: kraanwater, geen ontsmettingsmiddel

De NHG-Behandelrichtlijn Traumatische wonden en bijtwonden is eenduidig: reinig een wond onder een lauwwarme kraan, verwijder debris en gebruik geen ontsmettingsmiddelen. Dat geldt ook voor een geïnfecteerde traumatische wond, waar een zorgvuldig wondtoilet met water volstaat; jodium- en honinggazen worden daar ontraden. De Richtlijn Wondzorg bij acute wonden onderbouwt dit met gepoold onderzoek bij ruim 1.300 volwassenen: reinigen met schoon, drinkbaar kraanwater gaf minder infecties dan steriele zoutoplossing (relatief risico 0,60). Bij kinderen was er geen verschil. Primair gesloten wonden hoeven helemaal niet gereinigd te worden.

Twee praktische voorwaarden. Laat de kraan eerst 30 seconden doorlopen: in stilstaand leidingwater kunnen Legionella en Pseudomonas zich vermeerderen. En gebruik een zachte straal met lauwwarm water. Er zijn twee uitzonderingen op de regel "geen ontsmettingsmiddel": de wondranden worden vóór het hechten of plakken ontsmet, en bij een risico op rabiës wordt de wond 15 minuten gespoeld en daarna wél met alcohol 70% gedesinfecteerd.

Steriel NaCl 0,9% blijft de keuze waar kraanwater niet beschikbaar of niet toegestaan is, bij patiënten met een sterk verminderde weerstand en bij het spoelen van diepe of chirurgische wonden. Gebruik dan verpakkingen voor eenmalig gebruik: een geopende fles die meerdere keren wordt gebruikt raakt sneller gecontamineerd. Ampullen van 30 of 40 ml, zachte spoelflacons zoals de B. Braun Ecolav 100 ml en voorgevulde spuiten zijn daarvoor bedoeld; de Ecobag van 3 liter is er voor grotere spoelvolumes.

Chronische en geïnfecteerde wonden: wondspoelvloeistoffen tegen biofilm

Bij chronische wonden zoals een ulcus cruris of een decubituswond zit een groot deel van de bacteriën in een biofilm: een slijmlaag die zich aan het wondbed hecht en zichzelf afschermt. Water, NaCl 0,9% en Ringer kunnen die biofilm niet verwijderen. Spoelvloeistoffen met polihexanide (PHMB) of een supergeoxideerde, hypochloreuze oplossing breken de matrix van de biofilm open, zodat die bij het reinigen wel meekomt. De WCS zet deze middelen in bij besmette, gekoloniseerde en geïnfecteerde wonden; de aanpak van het wondbed zelf staat in het artikel over het TIME-model.

  • Prontosan (B. Braun) bevat polihexanide en 0,1% betaïne, een oppervlakteactieve stof die de biofilm losmaakt. De oplossing wordt in de wond gebracht of als doordrenkt gaas opgelegd en werkt 10 tot 15 minuten in; daarna wordt de vloeistof opgezogen of uitgedrukt. Niet gebruiken op het centrale zenuwstelsel, hersenvliezen, midden- of binnenoor, ogen of hyalien kraakbeen tijdens chirurgie, niet bij derdegraadsbrandwonden, en niet combineren met zalven, oliën of enzymatische wondproducten. Een geopende fles van 350 ml of 1 liter is 8 weken houdbaar (datum op de fles noteren); de ampul van 40 ml is voor eenmalig gebruik. De Prontosan gel blijft in de wond achter tussen twee verbandwissels.
  • Lavanid (Serag-Wiessner) is een isotone spoeloplossing op basis van Ringer met 0,02% (Lavanid 1) of 0,04% (Lavanid 2) polihexanide; de polihexanide verlaagt ook de oppervlaktespanning.
  • Granudacyn (Mölnlycke) bevat onderchlorig zuur en natriumhypochloriet in een gestabiliseerde, isotone oplossing. Volgens de gebruiksaanwijzing is het geschikt voor acute en chronische wonden, brandwonden van de eerste en tweede graad, fistels en abcessen, wonden met blootliggend kraakbeen, pees of bot en lichaamsholtes zoals mond, neus en oren; het hoeft niet te worden nagespoeld, werkt 60 seconden in (tot 15 minuten bij hardnekkige korsten) en is 60 dagen na openen houdbaar. Dit is iets anders dan de klassieke natriumhypochloriet 0,5% (Dakin), die juist niet op granulerend weefsel mag; zie het artikel over klassieke middelen.

Deze spoelvloeistoffen zijn medische hulpmiddelen en geen geneesmiddelen; de gebruiksaanwijzing van de fabrikant bepaalt inwerktijd, houdbaarheid en contra-indicaties. Combineer geen twee spoelvloeistoffen en spoel niet met leidingwater na een polihexanide-oplossing, want dan gaat het effect verloren.

Povidonjood: krachtig, maar met voorwaarden

Povidonjood (Betadine) is een breedwerkend antisepticum dat als geneesmiddel is geregistreerd voor de profylaxe en behandeling van oppervlakkige infecties van beschadigde huid en brandwonden (oplossing en zalf), huiddesinfectie vóór injectie en operatie (oplossing) en chirurgische handdesinfectie en preoperatief wassen (scrub). Het werkt zolang de bruine kleur zichtbaar is. De Richtlijn Wondzorg vond geen aanwijzing dat jodiumhoudende producten de genezing van acute wonden remmen, maar ook geen voordeel boven zoutoplossing; de NHG ontraadt jodiumgazen bij traumatische wonden. Povidonjood is daarmee een middel voor de geïnfecteerde of risicowond op indicatie, niet voor routinegebruik.

Belangrijke beperkingen: niet op grote huidoppervlakken bij schildklieraandoeningen, gebruik in de zwangerschap ontraden (de foetale schildklier neemt vanaf week 12 jodium op), zo min mogelijk bij pasgeborenen, en niet combineren met zilverhoudende wondverbanden, waterstofperoxide of kwikverbindingen. De varianten en hun toepassingen staan in Betadine: scrub, oplossing, zalf, zalfgaas en shampoo.

Chloorhexidine: voor de intacte huid, niet in de wond

Chloorhexidine 0,5% in alcohol 70% is weliswaar ook voor wonddesinfectie geregistreerd, maar de richtlijnen geven het een andere plaats: volgens de SRI-richtlijn Desinfectie huid en slijmvliezen (2025) is het het middel van keuze voor huiddesinfectie vóór een bloedafname en, waar op indicatie gedesinfecteerd wordt, vóór een injectie; voor kleine ingrepen buiten de operatiekamer wordt 2 tot 2,5% chloorhexidine in alcohol geadviseerd. Het middel werkt door coagulatie van het celplasma en blijft circa 6 uur actief, ook in aanwezigheid van bloed of pus. In een open wond hoort het niet: alcoholische oplossingen prikken en zijn pijnlijk, en chloorhexidine kan zenuwuiteinden en granulatieweefsel beschadigen. Vermijd contact met ogen, hersenvliezen en middenoor. Het gebruik vóór prik en ingreep staat in huiddesinfectie vóór injectie en bloedafname; chloorhexidine als wasmiddel (Hibiwash) in Hibiwash, Hibiscrub, Hibicet en chloorhexidine in alcohol.

Wat niet (meer) in een wond hoort

  • Alcohol 70% op een open wond is pijnlijker dan waterige chloorhexidine of povidonjood en heeft geen plaats bij wondreiniging, behalve bij rabiësrisico.
  • Waterstofperoxide 3% bruist en reinigt daardoor mechanisch, maar er is nauwelijks bewijs voor een positief effect op de wondgenezing en het mag niet in lichaamsholten waaruit de zuurstof niet kan ontsnappen.
  • Natriumhypochloriet (Dakin-oplossing 0,5%, Eusol, natriumhypochlorietsmeersel FNA) is cytotoxisch voor fibroblasten en keratinocyten; de NHG-Standaard Decubitus raadt lokale antiseptica als natriumhypochloriet af en het Farmacotherapeutisch Kompas beperkt het smeersel FNA tot necrotische ulcera zonder geschikt alternatief, nooit op een rood granulerende wond.
  • Zilvernitraat is geen wondreiniger maar een caustisch middel voor hypergranulatie en navelgranuloom; zie zilvernitraatstift gebruiken.

Keuzetabel

SituatieMiddelToelichting
Schaaf-, snij- of bijtwond, ook geïnfecteerdLauwwarm kraanwaterKraan 30 seconden laten doorlopen, zachte straal, debris verwijderen; geen ontsmettingsmiddel
Wondranden vóór hechten of plakkenChloorhexidine in alcohol of povidonjood op de intacte huid rond de wondSteriel veld; niet in de wond zelf
Rabiësrisico (bijt- of krabwond door dier)15 minuten spoelen, daarna alcohol 70%Volgens NHG en LCI-richtlijn Rabiës
Geen kraanwater beschikbaar, verminderde weerstand, diepe of chirurgische wondSteriel NaCl 0,9%, eenmalige verpakkingOp lichaamstemperatuur; geopende fles niet hergebruiken
Chronische wond met biofilm, gekoloniseerd of geïnfecteerdPolihexanide (Prontosan, Lavanid) of hypochloreus (Granudacyn)Inwerktijd fabrikant; niet combineren; houdbaarheid na openen noteren
Geïnfecteerde of risicowond waar een antisepticum is geïndiceerdPovidonjood oplossing of zalfLet op schildklier, zwangerschap, pasgeborenen; niet met zilver of waterstofperoxide
Intacte huid vóór bloedafname of ingreepChloorhexidine 0,5% in alcohol 70% (ingreep: 2 tot 2,5%)Laten drogen; bij allergie povidonjood; vóór s.c./i.m.-injectie niet noodzakelijk
Hypergranulatie, navelgranuloomZilvernitraatstiftAlleen op het granulatieweefsel, huid beschermen; door of in opdracht van een zorgprofessional, eens per 2 tot 3 dagen, maximaal 14 dagen

Gerelateerde producten

Veelgestelde vragen

Mag een wond met kraanwater worden schoongemaakt?

Ja. De NHG en de Richtlijn Wondzorg adviseren lauwwarm kraanwater als eerste keuze voor het reinigen van acute wonden; bij volwassenen gaf dat in onderzoek zelfs minder infecties dan steriele zoutoplossing. Laat de kraan eerst 30 seconden lopen en gebruik een zachte straal.

Wanneer is een antisepticum wél nodig?

Bij chronische wonden met biofilm of infectie (polihexanide of hypochloreuze spoelvloeistof), bij een geïnfecteerde of risicowond op indicatie van de arts (povidonjood), op de wondranden vóór hechten, bij rabiësrisico (alcohol 70%) en op de intacte huid vóór een bloedafname of ingreep (chloorhexidine in alcohol).

Is Prontosan hetzelfde als NaCl?

Nee. NaCl 0,9% spoelt alleen mechanisch. Prontosan bevat polihexanide en betaïne, maakt biofilm los en werkt 10 tot 15 minuten in; het is bedoeld voor gekoloniseerde en geïnfecteerde wonden en heeft eigen contra-indicaties.

Mag waterstofperoxide of Dakin nog in een wond?

Niet routinematig. Beide zijn schadelijk voor weefselcellen die de wond moeten sluiten; natriumhypochloriet (als smeersel FNA) wordt alleen nog op voorschrift gebruikt bij necrotische ulcera zonder alternatief, nooit op granulerend weefsel.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. De keuze van een spoelvloeistof of antisepticum wordt gemaakt op indicatie van de behandelaar, volgens het lokale protocol, de geldende richtlijn en de bijsluiter of gebruiksaanwijzing van het product. Richtlijnen en productgegevens kunnen veranderen.

Previous article:
Next article: