Zoeken

Huiddesinfectie vóór injectie, bloedafname en kleine ingreep: alcohol 70% of chloorhexidine

29 september 2026

Moet de huid gedesinfecteerd worden vóór een griepprik? En waarmee: een alcoholdoekje, chloorhexidine in alcohol of povidonjood? De SRI-richtlijn Desinfectie huid en slijmvliezen plus puncties (2025), vervangt de WIP-richtlijnen en geeft daar één landelijk antwoord op. Dit artikel vat de aanbevelingen samen voor de drie situaties die in de eerstelijn het meest voorkomen: injecties, bloedafname en kleine ingrepen buiten de operatiekamer. Daarnaast legt het uit wat alcohol 70% en chloorhexidine doen, waarom 70% werkt en 96% niet beter is, welke gekleurde varianten er zijn en wat de voorzorgen zijn. Voor antiseptica in de wond zelf: zie wondreiniging en huidantiseptica.

Kort samengevat

  • Injectie (subcutaan, intramusculair, intradermaal): huiddesinfectie is niet noodzakelijk; daarvan kan gemotiveerd worden afgeweken, bijvoorbeeld bij zichtbaar vuile huid of een immuungecompromitteerde patiënt.
  • Bloedafname: huiddesinfectie wordt aanbevolen, met chloorhexidine 0,5% in alcohol 70%. Wordt bij een injectie op indicatie gedesinfecteerd, dan met hetzelfde middel.
  • Kleine ingreep buiten de OK: chloorhexidine in alcohol, bij voorkeur 2 tot 2,5%; volledig laten drogen, zeker vóór diathermie.
  • Bij chloorhexidineallergie: een jodiumhoudend middel (povidonjood of jodiumtinctuur).
  • Alcohol werkt door eiwitdenaturatie en doodt bacteriën het sterkst bij 60 tot 90%; chloorhexidine voegt een nawerking van circa 6 uur toe. Beide alleen op intacte huid, niet in wonden, ogen, oren of op slijmvliezen.

Wat de SRI-richtlijn (2025) aanbeveelt

De SRI-richtlijn is opgesteld door het Samenwerkingsverband Richtlijnen Infectiepreventie en vervangt de oude WIP-richtlijnen over huiddesinfectie. Voor de eerstelijn zijn drie aanbevelingen uit de module Bloedafname en injecties bepalend.

  1. Voorafgaand aan een bloedafname wordt huiddesinfectie aanbevolen.
  2. Huiddesinfectie voorafgaand aan een intramusculaire, subcutane of intradermale injectie is niet noodzakelijk. Hiervan kan gemotiveerd worden afgeweken.
  3. Desinfecteer de huid voorafgaand aan een bloedafname met een oplossing van chloorhexidine 0,5% in alcohol 70%. Wordt op indicatie gedesinfecteerd bij een injectie, dan met hetzelfde middel.

De richtlijn licht toe dat "0,5% chloorhexidine in alcohol" altijd een oplossing in ethanol betreft, terwijl de hogere concentratie van 2% (bijvoorbeeld ChloraPrep) in isopropylalcohol is opgelost. Bij een allergie voor chloorhexidine wordt een desinfectans op basis van jodium geadviseerd, zoals povidonjood of jodiumtinctuur. Bij immuungecompromitteerde patiënten kan desinfectie vóór een injectie op indicatie worden overwogen, en de voorkeur van de patiënt mag meewegen. Voor ingrepen buiten de operatiekamer, schoon én niet-schoon, adviseert de module Ingrepen algemeen chloorhexidine in alcohol 70% in een werkzame range van 0,5 tot 2,5%, bij voorkeur 2 tot 2,5%, toegepast volgens de gebruiksaanwijzing van de fabrikant en na controle op allergieën. Het toevoegen van kleurstof mag naar eigen inzicht.

Wat de richtlijn dus niet zegt: dat een alcoholdoekje vóór elke injectie verplicht is. Veel praktijken desinfecteren uit gewoonte; dat mag, maar het is een keuze en geen eis. Wie het wel doet, gebruikt chloorhexidine-alcohol en laat de huid drogen voordat de naald erin gaat, anders geeft de alcohol een branderig gevoel bij het inbrengen van de naald. De keuze van naald en spuit staat in injectienaalden kiezen.

Hoe alcohol en chloorhexidine werken

Alcohol (ethanol, isopropylalcohol) werkt door denaturatie van eiwitten in de celwand en het celplasma van micro-organismen. Het doodt bacteriën het sterkst in een concentratie van 60 tot 90%; daarboven neemt de werking niet toe. Voor die concentratie is water nodig: het water in een 70%-oplossing helpt de alcohol de cel binnen te dringen en vertraagt de verdamping, zodat het middel lang genoeg op de huid blijft om te werken. Alcohol werkt snel en breed (bacteriën, schimmels, omkapselde virussen), maar nauwelijks op bacteriesporen en heeft geen nawerking: zodra het verdampt is, is de werking voorbij. De toevoeging "ketonatus" (alcohol ketonatus 70%) betekent dat de ethanol gedenatureerd is met een keton, zodat hij ongeschikt is voor consumptie; voor de desinfecterende werking maakt dat niet uit.

Chloorhexidine is een kationisch biguanide dat de celmembraan van bacteriën beschadigt en het celplasma doet stollen. Het bindt aan de huid en blijft daardoor circa 6 uur werkzaam, ook in aanwezigheid van bloed of pus. In de combinatie chloorhexidine 0,5% in alcohol 70% zorgt de alcohol voor de snelle, brede werking en de chloorhexidine voor de nawerking. Dat is de reden dat de richtlijn deze combinatie boven alcohol alleen stelt bij bloedafname en ingrepen.

Welk product bij welke handeling

HandelingDesinfectie nodigMiddelToelichting
Subcutane, intramusculaire of intradermale injectie (vaccinatie, insuline, GLP-1, B12)Niet noodzakelijkOp indicatie: chloorhexidine 0,5% in alcohol 70%Zichtbaar vuile huid eerst wassen; bij desinfectie de huid laten drogen
Bloedafname (venapunctie), inbrengen infuusnaaldAanbevolenChloorhexidine 0,5% in alcohol 70%Aanbrengen met een depper of gaas, laten drogen, insteekplaats daarna niet meer palperen
Kleine ingreep buiten de OK (excisie, incisie abces, hechten, biopt)JaChloorhexidine 2 tot 2,5% in alcohol 70% (werkzame range 0,5 tot 2,5%)Van binnen naar buiten, ruim veld, volledig laten drogen; alcohol is brandbaar bij diathermie
Wondranden vóór hechten of plakkenJa, alleen de intacte huid rond de wondChloorhexidine in alcohol of povidonjoodNiet in de wond zelf; de wond wordt met kraanwater of NaCl gereinigd
Patiënt met chloorhexidineallergieAls hierbovenPovidonjood oplossing of jodium 1% in alcohol 70%Zie Betadine-varianten
Handen vóór en na de handelingJaHandalcoholZie handhygiëne
Thermometer, stethoscoop, kleine oppervlakkenJaAlcohol 70% (doekje), 30 secondenZie oppervlakken en instrumenten desinfecteren

Producten: los, in doekjes of gekleurd

Chloorhexidine 0,5% in alcohol 70% is er als kleurloze oplossing in flessen van 100 ml, 250 ml, 500 ml en 1 liter, en in gekleurde uitvoeringen: roze met rhodamine en rood met E122. De kleurstof heeft één functie: laten zien welk deel van de huid al behandeld is, zodat het desinfectieveld volledig en aaneengesloten is. De richtlijn laat de keuze voor kleurstof vrij; kies kleurloos waar de huid daarna beoordeeld moet worden. Kleine verpakkingen zoals de HEKA Cleansing Liquid 70% alcohol met 0,3% chloorhexidine in 30 ml zijn geschikt voor de dokterstas.

Alcohol 70% zonder chloorhexidine, zoals alcohol ketonatus 70% 1 liter en de ethanol 70% met 10% isopropylalcohol, blijft het middel voor kleine oppervlakken en hulpmiddelen. Voor huiddesinfectie geeft de richtlijn de voorkeur aan de combinatie met chloorhexidine. Alcoholdoekjes zoals Alkotip en Softa Swabs bevatten meestal isopropylalcohol 70% zonder chloorhexidine; ze zijn geschikt voor het schoonvegen van een insulinepenhuls, een flacondop of een thermometer, en voor de huid als op indicatie gedesinfecteerd wordt bij een injectie waar geen nawerking nodig is. Losse deppers worden bevochtigd met een depperbevochtiger.

Zo wordt de huid gedesinfecteerd

  1. Handhygiëne. Controleer op een bekende allergie voor chloorhexidine of jodium.
  2. Is de huid zichtbaar vuil, was die dan eerst met water en zeep en dep droog; desinfectie werkt niet door vuil heen.
  3. Breng het middel royaal aan met een steriel gaas of depper, in één richting of van binnen naar buiten, over een veld dat ruimer is dan de insteek- of incisieplaats.
  4. Laat de huid volledig aan de lucht drogen: volgens de gebruiksaanwijzing van het gebruikte product; als richtwaarde noemt de bijsluiter van povidonjood-alcohol minimaal 30 seconden vóór een prik en het Farmacotherapeutisch Kompas circa 2 minuten voor een operatieveld. Niet nawrijven, niet wapperen of blazen.
  5. Raak de gedesinfecteerde plek daarna niet meer aan; moet de vene opnieuw gepalpeerd worden, desinfecteer dan opnieuw.
  6. Wordt diathermie gebruikt, controleer dan dat er geen vloeistof meer op of onder de patiënt staat: alcohol is licht ontvlambaar.

Voorzorgen

  • Bedoeld voor intacte huid. Chloorhexidine 0,5% in alcohol is ook voor wonddesinfectie geregistreerd, maar de richtlijnen adviseren in een wond geen antisepticum: alcoholische oplossingen prikken in wonden en zijn pijnlijker dan waterige chloorhexidine of povidonjood; chloorhexidine kan zenuwuiteinden en granulatieweefsel beschadigen. In de wond zelf: reinigen met kraanwater of NaCl.
  • Ogen, oren, hersenvliezen, slijmvliezen. Chloorhexidine kan ernstig hoornvliesletsel veroorzaken en mag niet in contact komen met middenoor (zeker bij een beschadigd trommelvlies), hersenweefsel of hersenvliezen; vermijd mond- en neusslijmvlies.
  • Allergie. Op chloorhexidine zijn vertraagde overgevoeligheid, contacteczeem en zeldzaam anafylaxie gemeld. Vraag ernaar en leg een bekende allergie vast; gebruik dan een jodiumhoudend middel.
  • Pasgeborenen. Bij prematuren en pasgeborenen zijn chemische brandwonden door chloorhexidine-alcohol beschreven; gebruik daar volgens het lokale protocol en de bijsluiter.
  • Brandbaarheid. Ethanol en isopropylalcohol zijn ontvlambaar; huid droog vóór elektrocauterisatie en flessen gesloten bewaren, weg van warmtebronnen.
  • Textiel. Natriumhypochloriet (bleek) geeft bruine vlekken in textiel dat met chloorhexidine in aanraking is geweest; was doeken en kleding zonder chloorbleek.

Gerelateerde producten

Veelgestelde vragen

Moet de huid gedesinfecteerd worden vóór een injectie of vaccinatie?

Volgens de SRI-richtlijn (2025) is dat bij een subcutane, intramusculaire of intradermale injectie niet noodzakelijk. Een praktijk mag er gemotiveerd van afwijken; dan wordt chloorhexidine 0,5% in alcohol 70% gebruikt en de huid gedroogd voordat wordt geprikt.

Waarom alcohol 70% en niet 96%?

Alcohol werkt door eiwitten te denatureren en doet dat het sterkst bij 60 tot 90%. Het water in een 70%-oplossing helpt de alcohol de cel binnendringen en vertraagt de verdamping; 96% verdampt sneller en werkt niet beter.

Wat is het verschil tussen alcohol 70% en chloorhexidine 0,5% in alcohol 70%?

Alcohol werkt snel maar is uitgewerkt zodra hij verdampt is. Chloorhexidine bindt aan de huid en werkt circa 6 uur na. De combinatie is daarom het middel van keuze bij bloedafname en ingrepen; losse alcohol volstaat voor hulpmiddelen en kleine oppervlakken.

Waarom is chloorhexidine soms roze of rood?

Er is een kleurstof (rhodamine of E122) aan toegevoegd zodat zichtbaar is welk deel van de huid al is gedesinfecteerd. De werking is gelijk aan de kleurloze oplossing.

Hoe lang moet het middel inwerken?

Tot de huid volledig droog is: bij een prik minimaal 30 seconden, bij een operatieveld circa 2 minuten, altijd volgens de gebruiksaanwijzing van het product.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Volg het lokale infectiepreventieprotocol, de geldende SRI-richtlijn en de bijsluiter of gebruiksaanwijzing van het gebruikte product. Richtlijnen en productgegevens kunnen veranderen.

Previous article:
Next article: