Waterstofperoxide 3%, kamferspiritus en natriumhypochloriet 0,5% (Dakin) staan al generaties in de verbandkast van verpleeghuis, thuiszorg en praktijk. Ze staan nog in veel verbandkasten, maar de toepassingen waarvoor ze ooit standaard waren, zijn in de richtlijnen grotendeels vervangen of afgeraden: bruisend wondje schoonmaken, hielen inwrijven tegen doorliggen, een open been spoelen met chloor. Dit artikel beschrijft per middel wat het is, waarvoor het historisch werd gebruikt, wat de huidige richtlijnen en het Farmacotherapeutisch Kompas erover zeggen en waarvoor het nog wél zinvol wordt ingezet. Voor de middelen die tegenwoordig wel de eerste keuze zijn: zie wondreiniging en huidantiseptica.
Kort samengevat
- Waterstofperoxide 3% is in Nederland geregistreerd als mondspoeling (verdund) bij tandvleesontsteking en ter profylaxe van mond- en keelinfecties. Voor wondreiniging is er nauwelijks bewijs van nut; de NHG en de Richtlijn Wondzorg adviseren geen ontsmettingsmiddel bij acute wonden. Nooit in lichaamsholten waaruit de zuurstof niet kan ontsnappen.
- Kamferspiritus werd gebruikt om huid "te harden" en te masseren ter preventie van decubitus. De decubitusrichtlijnen ontraden massage en krachtig wrijven op risicohuid; de huid wordt beschermd met een vette crème, niet met alcohol.
- Natriumhypochloriet (Dakin-oplossing 0,5%, Eusol, smeersel FNA) is cytotoxisch voor de cellen die een wond sluiten. De NHG-Standaard Decubitus raadt lokale antiseptica als natriumhypochloriet af en het Farmacotherapeutisch Kompas beperkt het smeersel FNA tot necrotische ulcera zonder geschikt alternatief, nooit op een rood granulerende wond. Als oppervlaktedesinfectans bij norovirus (toegelaten chloormiddelen, 1000 ppm) heeft chloor wél een vaste plaats.
Waterstofperoxide 3%
Wat het is
Waterstofperoxide (H2O2) valt in contact met weefsel en bloed uiteen in water en zuurstof. Dat gebeurt onder bruisen, wat vuil en losse weefselresten mechanisch uit een wond kan tillen; de vrijkomende zuurstof werkt bactericide en, in combinatie met perazijnzuur, sporicide. De 3%-oplossing (6 x 110 ml) is de gebruikelijke sterkte in de zorg; het middel is lichtgevoelig en wordt koel en donker bewaard.
Wat de richtlijnen zeggen
In het Farmacotherapeutisch Kompas staat waterstofperoxide 3% alleen geregistreerd als concentraat voor mondspoeling: 1:1 verdund, viermaal daags, maximaal 7 dagen, bij tandvleesontsteking en ter profylaxe van mond- en keelinfecties. Wondreiniging is geen geregistreerde indicatie. De WCS constateert dat waterstofperoxide vooral bekendstaat om de bruisende werking en dat er weinig bewijs is voor een effect op de wondgenezing, positief of negatief. De NHG-Behandelrichtlijn Traumatische wonden en de Richtlijn Wondzorg bij acute wonden adviseren voor het reinigen van wonden lauwwarm kraanwater en géén ontsmettingsmiddel; daarmee vervalt de reden om waterstofperoxide in een wond te gebruiken. Het Kompas waarschuwt bovendien uitdrukkelijk: vermijd gebruik in lichaamsholten waaruit de vrijkomende zuurstof niet of nauwelijks kan ontsnappen, dat is gevaarlijk. Het bleekt haar en textiel en vermindert de werking van povidonjood als beide op dezelfde plek worden gebruikt.
Waarvoor het nog zinvol is
Als mondspoeling volgens de bijsluiter, en buiten het lichaam als bruisende reiniger van bloedvlekken uit textiel en van instrumenten vóór de eigenlijke reiniging en desinfectie. Voor het weekmaken van oorsmeer adviseert Thuisarts warm water; waterstofperoxide wordt daar niet genoemd. In de wondkast van de behandelkamer heeft het dus geen vaste plek meer.
Kamferspiritus en glycerine-kamferspiritus
Wat het is
Kamferspiritus is een oplossing van kamfer in alcohol; in glycerine-kamferspiritus is glycerine toegevoegd om het uitdrogende effect van de alcohol te temperen. Kamfer geeft bij inwrijven een prikkelend, verkoelend en daarna warm gevoel doordat het de doorbloeding van de huid lokaal stimuleert. Het is geen geregistreerd geneesmiddel maar een verzorgingsproduct voor uitwendig gebruik op de intacte huid.
Historisch gebruik: hielen en stuit inwrijven
Generaties verpleegkundigen leerden drukplekken te voorkomen door hielen, stuit en schouderbladen in te wrijven met kamferspiritus, af te koelen met ijs en te föhnen. De gedachte was dat de huid daardoor "harder" en beter doorbloed zou raken. Al decennia geleden bleek uit onderzoek dat dit niet bijdraagt aan de preventie van decubitus; de WCS schreef in 2002 onder de titel "Beter keren dan smeren" dat zalven en crèmes een doorbloedingsstoornis niet opheffen en dat stevig wrijven slecht doorbloed weefsel juist kan beschadigen.
Wat de richtlijnen zeggen
De V&VN-richtlijn Decubitus (2011, herzien 2021) is expliciet: pas geen massage toe ter preventie van decubitus, wrijf niet krachtig over een huid met een verhoogd risico en verzorg een droge huid met zalf of vette crème. Zorg voor Beter (Vilans) vat het samen als: niet wrijven of masseren, niet ijzen en föhnen, geen windring en geen synthetische schapenvacht. De kern van decubituspreventie is drukverlaging en wisselligging, huidinspectie, vochtbeheersing en voeding. Alcohol droogt de huid bovendien uit, terwijl een droge, schrale huid juist kwetsbaarder is. Kamferspiritus heeft in de decubituspreventie daarom geen plaats meer.
Waarvoor het nog wordt gebruikt
Als huidwrijfmiddel bij stijve spieren en voor het verkoelende gevoel op intacte huid, op eigen verzoek van de bewoner of cliënt. Niet op beschadigde, dunne of geïrriteerde huid, niet op slijmvliezen en niet bij jonge kinderen. Wie kamferspiritus in de zorg gebruikt, doet dat als comfortmaatregel, niet als preventie of behandeling.
Natriumhypochloriet 0,5% (Dakin) en Eusol
Wat het is
Natriumhypochloriet is de werkzame stof van bleekwater. De oplossing van 0,5% (12 x 100 ml of 5 liter) bevat 0,5% actief chloor en staat bekend als Dakin-oplossing; het smeersel van 0,25% met paraffine heet Eusol-paraffine. In water vormt het onderchlorig zuur, dat micro-organismen doodt en necrotisch weefsel losmaakt en oplost; de chloorlucht vermindert bovendien wondgeur. Het is een basische stof: mengen met zuren of contact met metaal kan chloorgas vrijmaken, en het bleekt kleding, beddengoed en haar.
Wat de richtlijnen zeggen
Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft natriumhypochloriet als wondantisepticum in de monografie van het natriumhypochlorietsmeersel FNA 0,25% (Eusol-paraffine); voor de 0,5%-oplossing bestaat geen eigen monografie, maar de overwegingen gelden voor beide. Het Kompas is duidelijk: volgens de NHG-Standaard Decubitus (2015) wordt het gebruik van lokale antiseptica zoals natriumhypochloriet bij de behandeling van infecties van decubitusulcera afgeraden, omdat in-vitro-onderzoek laat zien dat ze cytotoxisch zijn voor fibroblasten, keratinocyten en leukocyten, de cellen die de wond moeten sluiten. Het smeersel wordt alleen toegepast als er geen geschikte alternatieven zijn, bij necrotische ulcera zoals een ulcus cruris venosum of decubitus graad III en IV, en is gecontra-indiceerd op een rood granulerende wond. Bijwerkingen bij meer dan 10% van de patiënten: irritatie, pijn, roodheid en oedeem van de gezonde huid rond de wond; ook kunnen stolsels oplossen en bloedingen optreden. Wordt natriumhypochloriet toch ingezet, dan uitsluitend op voorschrift en volgens de bijsluiter of het bereidingsvoorschrift van het gebruikte product, met bescherming van de wondranden en met handschoenen. De WCS noemt daarnaast dat Eusol in de koelkast wordt bewaard en niet langer dan een week achtereen wordt gebruikt.
Niet verwarren met hypochloreuze wondspoelvloeistof
Moderne spoelvloeistoffen zoals Granudacyn bevatten ook onderchlorig zuur en natriumhypochloriet, maar in een gestabiliseerde, isotone en veel lagere concentratie. Volgens de gebruiksaanwijzing zijn ze geschikt voor acute en chronische wonden, brandwonden en zelfs holtes en blootliggend bot of pees, hoeven ze niet te worden nagespoeld en werken ze in 60 seconden. Dat is een ander product met een andere registratie (medisch hulpmiddel) dan de Dakin-oplossing; de naam "chloor" zegt niets over de toepasbaarheid in de wond.
Waarvoor het wél de standaard is: oppervlakken bij norovirus
Buiten de wond is chloor naast alcohol 70% een van de gangbare desinfectiemiddelen voor oppervlakken in de zorg. Daarvoor worden toegelaten desinfectiemiddelen gebruikt, zoals chloortabletten met een Ctgb-toelatingsnummer, en niet de wondoplossing van 0,5%. De LCI-richtlijn Norovirus schrijft bij een uitbraak reiniging gevolgd door desinfectie met een chlooroplossing van 1000 ppm voor, omdat norovirus ongevoelig is voor veel andere desinfectiemiddelen in de gebruikelijke dosering. Voor bacteriële besmetting volstaat 250 ppm; 1000 ppm wordt kortdurend gebruikt bij de einddesinfectie, zonder patiënten in de ruimte en met goede ventilatie. Eerst reinigen, dan desinfecteren, en nooit mengen met zure schoonmaakmiddelen. Hoe die stappen gaan, staat in oppervlakken en instrumenten desinfecteren.
Drie middelen, drie conclusies
| Middel | Vroeger | Nu volgens richtlijnen | Zinvol gebruik |
|---|---|---|---|
| Waterstofperoxide 3% | Bruisend wonden reinigen | Geen ontsmettingsmiddel bij acute wonden; alleen mondspoeling geregistreerd; niet in holten | Mondspoeling volgens bijsluiter; bloedvlekken en voorreiniging buiten het lichaam |
| Kamferspiritus | Hielen en stuit inwrijven tegen decubitus | Geen massage of krachtig wrijven op risicohuid; huid verzorgen met vette crème | Comfortmiddel op intacte huid op verzoek; geen preventie |
| Natriumhypochloriet 0,5% | Open been en decubituswond spoelen | Cytotoxisch; alleen bij necrotisch ulcus zonder alternatief, nooit op granulerend weefsel | Oppervlaktedesinfectie met toegelaten chloormiddelen (250 tot 1000 ppm), met name bij norovirus |
Gerelateerde producten
- Waterstofperoxide 3%, 6 x 110 ml.
- Kamferspiritus, 6 x 110 ml en glycerine-kamferspiritus, 6 x 110 ml.
- Natriumhypochloriet 0,5% oplossing, 12 x 100 ml en 5 liter.
- Mölnlycke Granudacyn wondspoeloplossing 250 ml: hypochloreuze spoelvloeistof voor in de wond.
- Prontosan oplossing 350 ml: polihexanide-spoelvloeistof bij biofilm.
Veelgestelde vragen
Mag waterstofperoxide op een wond?
De richtlijnen adviseren bij acute wonden helemaal geen ontsmettingsmiddel maar reinigen met kraanwater. Waterstofperoxide heeft geen aangetoond voordeel voor de wondgenezing en is in Nederland alleen als mondspoeling geregistreerd. Nooit gebruiken in holten waaruit de zuurstof niet kan ontsnappen.
Helpt kamferspiritus tegen doorliggen?
Nee. De decubitusrichtlijnen ontraden massage en krachtig wrijven op een risicohuid; alcohol droogt de huid bovendien uit. Decubitus wordt voorkomen met drukverlaging, wisselligging, huidinspectie en een vette crème op een droge huid.
Wanneer wordt natriumhypochloriet (Dakin) nog gebruikt in een wond?
Alleen op voorschrift bij necrotische ulcera als er geen geschikt alternatief is, en nooit op een rood granulerende wond. Voor de meeste geïnfecteerde of gekoloniseerde wonden zijn polihexanide- of hypochloreuze spoelvloeistoffen de gangbare keuze.
Is Granudacyn hetzelfde als verdunde Dakin?
Nee. Granudacyn is een gestabiliseerde, isotone hypochloreuze spoelvloeistof die als medisch hulpmiddel voor gebruik in wonden en holten is bedoeld en niet hoeft te worden nagespoeld. De Dakin-oplossing is een klassieke bereiding met 0,5% actief chloor die de omliggende huid irriteert en na inwerken wordt uitgespoeld.
Disclaimer
Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Het gebruik van deze middelen in of rond een wond gebeurt alleen op indicatie van een arts en volgens het lokale protocol, de geldende richtlijn en de bijsluiter. Richtlijnen en productgegevens kunnen veranderen.






