Zoeken

Stemvork 128, 256 of 512 Hz: welke frequentie voor Rinne, Weber en de vibratiezin

9 november 2026

Een stemvork is een van de goedkoopste instrumenten in de spreekkamer, en toch gaat er bij de keuze vaak iets mis. De ene praktijk heeft alleen een 128 Hz-exemplaar liggen en doet daarmee ook de gehoorproeven; de andere heeft een 512 Hz-stemvork en kan daarmee de vibratiezin aan de voet niet goed testen. De frequentie bepaalt namelijk waarvoor een stemvork bruikbaar is: hoge tonen voor het gehoor, de lage toon voor het voelen van trilling. Hieronder staat welke stemvork bij welk onderzoek hoort, hoe de proeven van Weber en Rinne en de vibratietest aan de grote teen worden uitgevoerd, wat de Nederlandse richtlijnen erover zeggen en waar de uitvoering (met voet, met dempers, materiaal) verschil maakt.

Kort samengevat

  • 512 Hz is de gangbare stemvork voor de gehoorproeven van Weber en Rinne; de NHG-Standaard Slechthorendheid gaat in de uitvoering uit van 512 Hz, bij voorkeur met voet. De standaard noemt daarnaast een onderzoek waarin 256 Hz de hoogste validiteit had; voor het gehoor zijn beide frequenties bruikbaar.
  • 128 Hz is de stemvork voor de vibratiezin (pallesthesie), onder meer bij het voetonderzoek bij diabetes en bij verdenking op polyneuropathie. Voor het gehoor is deze toon minder geschikt, omdat de trilling dan eerder gevoeld dan gehoord wordt.
  • Een gegradeerde stemvork volgens Rydel-Seiffer (128 Hz met dempers met een schaal van 0 tot 8) maakt de vibratiezin meetbaar in een getal, zodat de uitslag over de tijd te vergelijken is.
  • Een stemvork met voet geeft een stabiel contactvlak op bot (mastoïd, schedel, enkel, teen). De uitslag hangt sterk af van hoe hard de stemvork wordt aangeslagen; een stemvorkspanner maakt dat reproduceerbaar.

Waarom de frequentie bepaalt waarvoor een stemvork dient

Een stemvork trilt op één vaste frequentie, die in de naam staat: 128, 256 of 512 trillingen per seconde (Hz). In de muzieknotatie die fabrikanten vaak gebruiken, heet 128 Hz de toon c, 256 Hz c1 en 512 Hz c2. Een lage stemvork trilt met een grote uitslag en dooft langzaam uit; daardoor is de trilling op bot goed en lang te voelen. Een hogere stemvork trilt met een kleinere uitslag en dooft sneller uit, maar zijn toon ligt in het gebied waar het gehoor gevoelig is. Daar komt de vuistregel uit voort: de lage stemvork om te voelen, de hogere om te horen.

Een 128 Hz-stemvork voor de gehoorproeven gebruiken geeft dus een vertekend beeld. Wanneer de voet van de trillende stemvork op het mastoïd staat, kan de patiënt de trilling voelen in plaats van horen, en die gevoelde trilling wordt dan voor beengeleiding aangezien. Omgekeerd dooft een 512 Hz-stemvork te snel uit voor een bruikbare meting aan de grote teen; de richtlijnen voor het voetonderzoek gaan daarom uit van 128 Hz.

Gehooronderzoek: de proeven van Weber en Rinne

De stemvorkproeven dienen om onderscheid te maken tussen geleidingsverlies (het geluid bereikt het binnenoor slecht, bijvoorbeeld door oorsmeer, otitis media met effusie of een probleem in het middenoor) en perceptief verlies (het binnenoor of de gehoorzenuw werkt minder, zoals bij ouderdomsslechthorendheid). De NHG-Standaard Slechthorendheid geeft ze een plaats bij patiënten van 6 jaar en ouder, vooral wanneer de otoscopie geen verklaring geeft. Daarom gaat er altijd een blik in de gehoorgang aan vooraf; een gehoorgang vol cerumen verklaart een geleidingsverlies zonder dat er verder iets aan de hand hoeft te zijn. Meer over de otoscoop zelf staat in de overzichtsgids over HEINE-otoscopen.

Proef van Weber

De aangeslagen stemvork wordt met de voet op de middellijn van het hoofd gezet, midden op het voorhoofd of op het schedeldak. De patiënt geeft aan waar de toon het sterkst klinkt: in het midden, links of rechts.

  • Toon in het midden of in beide oren even sterk: geen eenzijdig verschil (zo ook bij symmetrische ouderdomsslechthorendheid).
  • Toon het sterkst in het slechthorende oor: past bij een geleidingsverlies van dat oor.
  • Toon het sterkst in het goede oor: past bij een perceptief verlies van het andere oor.

Proef van Rinne

De Rinne vergelijkt per oor de luchtgeleiding met de beengeleiding. De voet van de aangeslagen stemvork komt op het mastoïd achter het oor; daarna worden de benen van de stemvork vlak voor de gehoorgang gehouden. De NHG-Standaard noemt als voorkeursmethode het direct vergelijken van de geluidssterkte achter en voor het oor. Het alternatief is wachten tot de patiënt de toon op het mastoïd niet meer hoort en dan vragen of hij voor het oor nog hoorbaar is.

  • Rinne positief: voor het oor luider dan erachter. Dat is normaal, en ook bij perceptief verlies blijft de Rinne positief.
  • Rinne negatief: voor het oor zachter of even hard als erachter. Dat past bij een geleidingsverlies van dat oor.

Wat de uitslag wel en niet zegt

SituatieWeberRinne aangedane oor
Normaal gehoorMiddenPositief
Geleidingsverlies (bijvoorbeeld cerumen, otitis media met effusie)Naar het aangedane oorNegatief
Eenzijdig perceptief verlies (bijvoorbeeld plotsdoofheid)Naar het goede oorPositief
Ouderdomsslechthorendheid aan beide kantenMiddenPositief

De betrouwbaarheid van de proeven is beperkt en hangt af van ervaring. Volgens de NHG-Standaard is vooral een negatieve Rinne informatief; voor het opsporen van geleidingsverlies is de gevoeligheid van de Rinne laag, en de variatie tussen onderzoekers is groot. De standaard beveelt daarom audiometrie aan wanneer de otoscopie geen verklaring geeft. Bij plotseling eenzijdig gehoorverlies met een positieve Rinne en een Weber naar het goede oor is spoedoverleg met de kno-arts op zijn plaats, omdat dat beeld past bij plotsdoofheid.

Vibratiezin: de 128 Hz-stemvork bij neuropathie en de diabetische voet

Bij polyneuropathie, ook bij diabetes, gaat het trillingsgevoel vaak vroeg achteruit, en het eerst aan de verste uiteinden: de tenen. Het testen van de vibratiezin met een 128 Hz-stemvork vult daarmee de monofilamenttest aan. De richtlijn Diabetische voet (NIV, 2017) beschrijft het jaarlijkse voetonderzoek met het 10-grams monofilament voor de beschermende gevoelszin. Wordt het monofilament wel gevoeld, dan is neuropathie daarmee niet uitgesloten, en adviseert de richtlijn het onderzoek uit te breiden met de stemvork van 128 Hz.

Uitvoering aan de grote teen

  1. Laat de patiënt de trilling eerst voelen op een plek met normaal gevoel, bijvoorbeeld de pols of het borstbeen, zodat duidelijk is waar op gelet moet worden.
  2. Laat de patiënt de ogen sluiten of wegkijken.
  3. Sla de stemvork aan en zet de voet loodrecht en met constante, lichte druk op een benig punt aan de rugzijde van het eindkootje van de grote teen.
  4. Vraag of de trilling gevoeld wordt, en daarna wanneer die stopt. Bij de getimede methode vergelijkt de onderzoeker het moment waarop de patiënt niets meer voelt met zijn eigen waarneming op de eigen hand.
  5. Herhaal de test, en zet af en toe een stemvork die niet trilt op de teen: zo blijkt of de patiënt echt trilling voelt of gokt.
  6. Wordt aan de teen niets gevoeld, ga dan stapsgewijs hoger: de binnenenkel (malleolus medialis) en daarna de tuberositas tibiae onder de knie. Test altijd beide voeten.

Test niet over een wond, een ontstoken of oedemateuze huid of dik eelt; dat vertekent de uitslag.

Gegradeerde meting volgens Rydel-Seiffer

Een gewone stemvork geeft alleen "gevoeld" of "niet gevoeld", met hooguit een tijdsduur. De Rydel-Seiffer-stemvork maakt de meting semikwantitatief. Op de benen van een 128 Hz-stemvork zitten twee verschuifbare dempers (gewichtjes), die de frequentie terugbrengen naar 64 Hz en tegelijk boventonen onderdrukken. Op elke demper staat een driehoekje met een schaal van 0 tot 8. Door het trillen lijkt het driehoekje dubbel; het snijpunt van die twee schijnbare driehoeken schuift tijdens het uitdoven omhoog langs de schaal. De onderzoeker leest de waarde bij het snijpunt af op het moment dat de patiënt aangeeft niets meer te voelen. Hoe hoger de waarde, hoe beter de vibratiezin.

In Nederland zijn voor deze stemvork leeftijdsafhankelijke normaalwaarden beschikbaar uit een onderzoek van het Erasmus MC (Martina, 1998), gemeten aan onder meer het gewricht van de grote teen en de binnenenkel. De vibratiezin neemt met de leeftijd af, dus een waarde die bij een dertiger afwijkend is, kan bij een tachtiger normaal zijn. De richtlijn Pijnlijke diabetische neuropathie (NIV) noemt de gegradeerde stemvork van 128 Hz als eenvoudige methode met een redelijke sensitiviteit en specificiteit, en vermeldt dat bij andere polyneuropathieën in Nederland steeds vaker de 64 Hz-meting met de Rydel-Seiffer-stemvork wordt gebruikt. Het grote voordeel in de spreekkamer is de vergelijkbaarheid: een waarde van 6 vorig jaar en 4 nu zegt meer dan twee keer "verminderd".

Naast de stemvork en het Semmes-Weinstein monofilament 10 gram wordt bij een breder sensibiliteitsonderzoek vaak de temperatuurzin getest, bijvoorbeeld met de Tip-Therm, en worden de achillespeesreflexen gecontroleerd met een reflexhamer.

Met voet, met dempers en het materiaal

Binnen dezelfde frequentie verschillen stemvorken vooral in drie opzichten.

  • Met of zonder voet. Een voet is een verbreed, plat uiteinde aan de steel. Dat geeft een stabiel contactvlak en een betere overdracht van de trilling naar het bot, wat prettig is bij de Weber op de schedel, de Rinne op het mastoïd en de vibratietest op teen en enkel. Zonder voet staat alleen het smalle uiteinde van de steel op de huid.
  • Met of zonder dempers. Dempers (ook klemmen genoemd) op de benen onderdrukken boventonen, zodat de stemvork zuiverder trilt. Bij de gegradeerde Rydel-Seiffer-stemvork dragen de dempers bovendien de afleesschaal. Of een stemvork met dempers een schaal heeft, verschilt per model en staat in de productbeschrijving.
  • Materiaal en lengte. Stemvorken worden gemaakt van roestvrij staal, vernikkeld staal of aluminium. Aluminium is licht, staal zwaarder in de hand. De lengte hangt samen met de frequentie en de uitvoering: binnen één model is een lagere stemvork langer, maar een uitvoering met voet is per frequentie enkele centimeters langer dan een zonder voet.

Aanslaan en meten: waar het vaak misgaat

  • Te hard aanslaan. De NHG-Standaard wijst erop dat het aanslaan niet gestandaardiseerd is: na hard aanslaan duurt het lang voordat de toon uitdooft, en daarom is het vergelijken van de geluidssterkte betrouwbaarder dan het meten van de tijd. Ook bij de vibratietest hangt de uitslag af van hoe hard de stemvork is aangeslagen. Een stemvorkspanner met een verend aanslagoppervlak geeft bij elke meting een vergelijkbare aanslag.
  • Aanslaan tegen een hard oppervlak. Tegen een tafelrand of metalen kast ontstaan boventonen en kan de stemvork beschadigen. Sla aan tegen de eigen handpalm, de knie, een rubberen ondergrond of de stemvorkspanner.
  • De benen aanraken. Houd de stemvork alleen aan de steel vast. Vingers, haar of kleding tegen de benen dempen de trilling direct.
  • Wisselende druk. Bij de vibratietest de voet met lichte, constante druk loodrecht op het bot houden; harder drukken of kantelen verandert de waarneming.
  • Verkeerde frequentie. Een 128 Hz-stemvork bij de Rinne en Weber, of een 512 Hz-stemvork aan de grote teen, levert een uitslag op die niets zegt. Leg in de spreekkamer bij voorkeur beide klaar.
  • Geen controle op gokken. Vooral bij de vibratietest geven patiënten soms aan iets te voelen omdat ze dat verwachten. Een tussendoor geplaatste niet-trillende stemvork laat zien of het antwoord klopt.

Welke stemvork past bij welke praktijk

Praktijk of functieBelangrijkste onderzoekPassende stemvork
HuisartspraktijkGehoorproeven en vibratiezin512 Hz (of 256 Hz) én 128 Hz
Praktijkondersteuner diabetes, podotherapeutVoetonderzoek, neuropathie128 Hz, eventueel gegradeerd; samen met monofilament
Neurologie, revalidatiePolyneuropathie, verloop in de tijdGegradeerde Rydel-Seiffer-stemvork
Kno, audiologieWeber en Rinne naast audiometrie512 Hz en 256 Hz, met voet
Fysiotherapie, pedicureVibratiezin aan voet en enkel128 Hz

In de gesprekken met huisartspraktijken valt ons op dat er vaak maar één stemvork in de la ligt, terwijl gehoor en vibratiezin allebei bij het dagelijkse werk horen. Een 512 Hz en een 128 Hz naast elkaar lossen dat op.

Gerelateerde producten

Ons assortiment bevat stemvorken in alle drie de frequenties, met en zonder voet, plus de hulpmiddelen voor een volledig sensibiliteitsonderzoek.

Alle uitvoeringen staan bij elkaar in de categorie stemvorken.

Veelgestelde vragen

Kan ik met één stemvork zowel het gehoor als de vibratiezin testen?

Een 256 Hz-stemvork wordt voor allebei gebruikt, maar is voor geen van beide de gangbare keuze. Voor betrouwbare uitslagen werkt een 512 Hz voor het gehoor en een 128 Hz voor de vibratiezin beter.

Wat betekent c, c1 en c2 op een stemvork?

Dat is de muzieknotatie van de toon: c is 128 Hz, c1 is 256 Hz en c2 is 512 Hz. Elke stap is een octaaf hoger en verdubbelt de frequentie.

Vervangt de stemvork het monofilament bij het diabetisch voetonderzoek?

Nee. Het 10-grams monofilament test de beschermende gevoelszin en blijft de basis van het jaarlijkse voetonderzoek. De 128 Hz-stemvork test de vibratiezin en komt erbij wanneer het monofilament wel gevoeld wordt maar neuropathie niet is uitgesloten.

Hoe reinig ik een stemvork?

Een stemvork is een niet-kritisch instrument dat alleen intacte huid raakt. Na elke patiënt volstaat reinigen en desinfecteren met een doekje met alcohol 70%. Volg voor andere middelen de gebruiksaanwijzing van de fabrikant.

Waarom hoort een patiënt de toon niet bij de Weber?

Meestal is de stemvork te zacht aangeslagen of staat de voet niet goed op de middellijn. Bij een normaal gehoor wordt de toon soms "overal" of "in het hoofd" gehoord; ook dat geldt als mediaan.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Voor diagnostiek en beleid zijn de actuele NHG-Standaarden en richtlijnen leidend, en voor gebruik en reiniging van een instrument de gebruiksaanwijzing van de fabrikant.

Previous article:
Next article: