Een verblijfskatheter vraagt na het inbrengen om dagelijkse aandacht: voldoende drinken, een goed hangende opvangzak, een schone urethramonding en een vaste afspraak over wanneer de katheter wordt gewisseld. Daarnaast komen drie problemen telkens terug: urine die langs de katheter lekt, een katheter die verstopt raakt en de vraag of er sprake is van een urineweginfectie. Dit artikel zet de aanbevelingen van de SRI-richtlijn Blaaskatheterisatie (2025) en de versie voor de langdurige zorg op een rij, aangevuld met de handreiking van de V&VN Urologie Verpleegkundigen en de Verenso-richtlijn Blaaskatheters, en beschrijft het verwijderen en wisselen stap voor stap. Welke katheter voor wie past, staat in blaaskatheter kiezen; de opvangzakken en het ventiel in urineopvang bij een katheter.
Kort samengevat
- Dagelijks: 1,5 tot 2 liter drinken (tenzij vochtbeperking), opvangzak altijd onder blaasniveau, genitaliën en urethramonding dagelijks met leidingwater reinigen, katheter fixeren, systeem gesloten houden en zo min mogelijk loskoppelen.
- Wisselen: de richtlijn geeft als uitgangspunt een vaste wisselfrequentie van 6 tot 12 weken, korter (bijvoorbeeld maandelijks) bij terugkerende infecties of verstopping. De regiebehandelaar bepaalt het interval; wisselen is een voorbehouden handeling in opdracht van een arts.
- Lekkage langs de katheter is een symptoom, geen diagnose: eerst verstopping en obstipatie uitsluiten, dan ballon iets legen, kleinere maat overwegen; nooit een dikkere katheter of een vollere ballon.
- Blaasspoelen gebeurt niet routinematig; alleen op indicatie, bij verstopping met NaCl 0,9% om de doorgankelijkheid te herstellen.
- Bacteriën in de urine zijn na een maand vrijwel altijd aanwezig en zonder klachten geen reden voor behandeling; koorts, pijn in de flank of onderbuik en troebele, stinkende urine zijn dat wel.
Dagelijkse verzorging volgens de richtlijn
De SRI-richtlijn vat de dagelijkse zorg samen in een paar vaste regels. Zorg voor voldoende vochtinname, 1,5 tot 2 liter per 24 uur, goed verdeeld over de dag: lange periodes zonder drinken vergroten de kans op verstopping. Een vochtbeperking van de arts gaat daarbij altijd voor. Zorg voor een onbelemmerde afvloed door de opvangzak altijd onder het niveau van de blaas te hangen en de slang zonder knik te leiden. Reinig dagelijks de uitwendige genitaliën en het gebied rond de urethramonding met leidingwater; desinfectans heeft daarbij geen meerwaarde. Leeg de zak op tijd, voorkom dat zak of aftapkraan de vloer of de voeten van de verzorgende raken, en koppel het systeem zo min mogelijk los.
Fixeer de katheter met een fixatiepleister of een fixatieband op het bovenbeen, of laat de slang over de boord van het ondergoed lopen. Trekkracht op de katheter irriteert de urethra, kan de meatus doen inscheuren en lokt blaaskrampen met lekkage uit. Bij kortdurende katheterisatie, in de richtlijn voor de langdurige zorg omschreven als korter dan 30 dagen, wordt het opvangsysteem niet routinematig vervangen; alleen bij verstopping door gruis of stolsels, bij lekkage van het systeem of bij geur.
Wisselbeleid: 6 tot 12 weken, korter op indicatie
De SRI-richtlijn adviseert te overwegen een vaste wisselfrequentie van 6 tot 12 weken aan te houden; de versie voor de langdurige zorg maakt daar een vaste afspraak van, vastgesteld door de regiebehandelaar. Een korter interval, bijvoorbeeld maandelijks, geldt voor patiënten met een voorgeschiedenis van kathetergerelateerde urineweginfecties of verstopping en voor patiënten die extra kwetsbaar zijn voor een infectie. Het bewijs voor de precieze termijn is beperkt; de richtlijn noemt het een zwakke aanbeveling. Vaker wisselen dan nodig is geen winst, want elke wissel kan weefselschade en daarmee infectierisico geven. De maximale verblijfsduur van de fabrikant blijft de bovengrens: voor gecoat latex meestal enkele weken, voor 100% siliconen tot 8 à 12 weken.
De V&VN-handreiking beschrijft hoe het interval per patiënt wordt bepaald: noteer bij minimaal drie wissels na hoeveel weken een probleem (verstopping, lekkage) optreedt en leg de wisselfrequentie daar net onder. Blijft de katheter bij een wissel schoon, dan kan het interval met een of twee weken worden verlengd tot maximaal 12 weken. Een katheterdagboek met reden, startdatum, type, charrière, balloninhoud en wisseldatum is daarvoor de basis; de richtlijn voor de langdurige zorg vraagt bovendien om de datum van ingebruikname op een hergebruikte zak te schrijven.
Blaaskatheterisatie is een voorbehouden handeling. Verenso stelt dat het inbrengen of wisselen gebeurt door een arts of door een zorgverlener van minimaal verzorgende niveau 3 met een schriftelijke opdracht van een arts en aantoonbare bekwaamheid. Een suprapubische katheter wordt de eerste keer, en zolang het kanaal nog niet is gevormd (meestal de eerste zes weken), door de arts of uroloog gewisseld; daarna kan een bekwame verpleegkundige dat doen, waarbij de nieuwe katheter direct wordt ingebracht omdat het kanaal binnen enkele uren kan sluiten. Antibiotica rond een wissel worden niet standaard gegeven.
Lekkage langs de katheter
Lekkage naast de katheter (bypassen) komt volgens de V&VN-handreiking bij ongeveer vier op de tien katheterdragers voor. Het is een symptoom, geen diagnose. De oorzaken staan in een vaste volgorde van waarschijnlijkheid: een verstopte katheter of afgeknikte slang, obstipatie die op de blaas drukt, een te grote katheter of te volle ballon die de blaaswand prikkelt, en een overactieve blaasspier. De aanpak volgt die volgorde:
- Controleer de afvloed: knik in de slang, zak boven blaasniveau, volle zak, gruis of stolsels. Herstel de afvloed of wissel een verstopte katheter.
- Vraag naar de ontlasting en behandel obstipatie.
- Verminder de inhoud van de ballon, bijvoorbeeld van 10 naar 5 ml, en beoordeel het effect; een vollere ballon werkt averechts.
- Overweeg bij de volgende wissel een kleinere charrière, meestal 2 Ch kleiner. Een dikkere katheter geeft eerder lekkage, niet minder.
- Blijft de lekkage bestaan, dan zijn intermitterend katheteriseren of, bij blaaskrampen, een anticholinergicum op voorschrift de vervolgstappen; bespreek dat met de arts.
Direct na het inbrengen van een katheter is enige lekkage normaal en verdwijnt die meestal binnen twee dagen.
Verstopping en aanslag
Een katheter raakt verstopt door gruis, bloedstolsels of aanslag (encrustatie). Die aanslag ontstaat vooral bij patiënten bij wie de blaas gekoloniseerd is met ureumsplitsende bacteriën zoals Proteus mirabilis; de urine wordt dan basisch en er slaan kristallen neer. Signalen: geen of weinig afvloed terwijl de patiënt wel drinkt, troebele urine met vlokken of gruis, aandrang, pijn onder in de buik en lekkage langs de katheter. Een gemiddelde urineproductie van ongeveer 60 ml per uur is de referentie.
De V&VN-handreiking geeft een stappenplan. Bij weinig debris: kort in de slang knijpen om de afvloed op gang te brengen en de patiënt laten drinken. Bij veel debris: de katheter spoelen met NaCl 0,9% tot de urine weer helder is. Helpt spoelen niet, dan wordt de katheter gewisseld en de oude katheter opengeknipt om de binnenkant te beoordelen. Bij een eerste verstopping komt dezelfde soort en maat terug; bij een tweede een maat groter; bij een derde een hydrogelgecoate katheter van dezelfde maat, en het wisselinterval gaat omlaag, bijvoorbeeld van zes naar vier weken. Verenso adviseert bij "verstoppers" het interval stapsgewijs te verkorten tot verstopping uitblijft en te kiezen voor 100% siliconen. Bij aanhoudende problemen volgen een urinekweek, een echo van de nieren en verwijzing naar de uroloog.
Routinematig blaasspoelen met desinfectans of antibiotica wordt door de SRI-richtlijn niet geadviseerd: het voorkomt geen urineweginfecties. Spoelen is een handeling op indicatie, met kleine volumes NaCl 0,9% om de doorgankelijkheid te herstellen of te controleren. Zure spoelvloeistoffen tegen aanslag worden alleen in overleg met uroloog of huisarts ingezet.
Bloed in de urine en tekenen van infectie
Lichte hematurie komt vaak voor, zeker bij gebruik van bloedverdunners, en gaat meestal vanzelf over met veel drinken. Wijnrode urine of flinke stolsels zijn reden om contact op te nemen met huisarts of uroloog. Bacteriën in de urine zijn na een week bij de helft van de katheterdragers aanwezig en na een maand bij vrijwel iedereen; zonder klachten is dat kolonisatie en wordt er niet behandeld en niet gekweekt. Wél actie is nodig bij koorts, pijn in de flank of onderbuik, of stinkende en troebele urine in combinatie met algemene malaise. Een kweek wordt dan bij voorkeur afgenomen uit een nieuw ingebrachte katheter (V&VN); de SRI-richtlijn staat ook afname via het gedesinfecteerde afnamepunt van de slang toe, na kort afklemmen. Nooit uit de opvangzak. Preventief antibiotica geven heeft geen meerwaarde.
Katheter verwijderen of wisselen: stappen
Onderstaande stappen volgen het Vilans-protocol; het lokale protocol gaat voor.
- Controleer in het dossier met hoeveel vloeistof de ballon is gevuld. Handhygiëne, handschoenen, onderlegger. Leeg de opvangzak.
- Zet een lege spuit op het ballonventiel en laat de spuit zichzelf vullen; trek niet actief aan de zuiger. Zuigkracht trekt het ballonmateriaal in ribbels, wat het verwijderen pijnlijk maakt. Controleer of de opgevangen hoeveelheid klopt.
- Laat de patiënt uitademen en trek de katheter langzaam en in één vloeiende beweging naar buiten. Weerstand: stop en overleg met de arts.
- Knip de katheter open en beoordeel de binnenkant op aanslag; noteer de bevindingen, de datum en bij een wissel de nieuwe katheter (type, charrière, balloninhoud).
- Na definitief verwijderen: controleer of de patiënt binnen 8 tot 24 uur spontaan plast; zo nodig een bladderscan.
Loopt de ballon niet leeg, spuit dan 2 tot 3 ml steriel water in het ballonkanaal om een verstopping van de klep los te maken, of laat de spuit 20 tot 40 minuten op het ventiel hangen zodat de zwaartekracht het werk doet. Lukt het dan nog niet, dan is het aan de arts; nooit aan een gevulde ballon trekken. Een siliconen ballon kan langzaam vloeistof verliezen; controleer de vulling daarom periodiek bij langdurige katheterisatie.
Gerelateerde producten
- Hekura katheter 100% siliconen Ch 14: eerste keus bij snel verstoppende katheters en latexallergie; Ch 12 tot Ch 22.
- Rüsch Gold ballonkatheter Ch 14, 10 stuks: siliconengecoat latex voor kortere verblijfsduur.
- Hekura verblijfskatheterset steriel: complete set voor een aseptische wissel.
- B. Braun NaCl 0,9% Ecolav 30 ml en Mediware wond- en blaasspuit 50/60 ml: voor het spoelen van de katheter op indicatie.
- Instillagel katheterglijgel 11 ml: steriel glijmiddel met lidocaïne bij de wissel.
- Hekura katheter fixatieband: voorkomt trek aan de urethra.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak moet een verblijfskatheter gewisseld worden?
De richtlijn geeft als uitgangspunt een vaste frequentie van 6 tot 12 weken, binnen de maximale verblijfsduur van de fabrikant. Bij terugkerende verstopping of infecties wordt het interval korter, bijvoorbeeld maandelijks. De regiebehandelaar legt de afspraak vast.
Wat te doen als de katheter lekt?
Eerst de afvloed en een eventuele verstopping controleren, daarna obstipatie behandelen, de ballon deels legen (bijvoorbeeld van 10 naar 5 ml) en bij de volgende wissel een kleinere maat overwegen. Een dikkere katheter of een vollere ballon maakt lekkage erger.
Mag de blaas gespoeld worden?
Niet routinematig; dat voorkomt geen infecties. Alleen op indicatie, met kleine hoeveelheden NaCl 0,9%, om een verstopping los te maken of de doorgankelijkheid te controleren.
Wanneer is een urinekweek nodig?
Alleen bij klachten: koorts, pijn in de flank of onderbuik, of stinkende en troebele urine met malaise. Bacteriën zonder klachten worden niet behandeld. De kweek komt bij voorkeur uit een nieuw ingebrachte katheter, anders via het gedesinfecteerde afnamepunt, nooit uit de zak.
Wie mag een verblijfskatheter wisselen?
Een arts, of een zorgverlener van minimaal verzorgende niveau 3 met een opdracht van een arts en aantoonbare bekwaamheid. De eerste wissels van een suprapubische katheter doet de arts of uroloog.
Disclaimer
Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Katheterzorg gebeurt volgens het lokale protocol, in opdracht van de behandelend arts en volgens de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. Richtlijnen kunnen veranderen; controleer de actuele versie.






