Bij intermitterend katheteriseren wordt de blaas met tussenpozen geleegd met een eenmalige katheter, die direct daarna weer wordt verwijderd. Er blijft dus geen katheter en geen ballon in de blaas achter. Bij een blaas die zich niet of niet volledig leegt, is dit volgens de Verenso-richtlijn en de V&VN Urologie Verpleegkundigen de eerste optie om te overwegen, vóór een verblijfskatheter; veel patiënten leren het zelf (zelfkatheterisatie). Dit artikel beschrijft wanneer intermitterend katheteriseren wordt toegepast, hoe vaak, welke katheters er zijn (hydrofiel gecoat of ongecoat, lengte, charrière), hoe de handeling bij vrouw en man verloopt, hoe het met hygiëne en hergebruik zit en hoe de vergoeding is geregeld. De verschillen tussen kathetertypen staan in blaaskatheter kiezen.
Kort samengevat
- Intermitterend katheteriseren is de werkwijze bij een blaas die zich niet spontaan of niet volledig leegt (retentie of residu), bijvoorbeeld bij een neurogene blaas of een obstructie. Verenso: overweeg altijd eerst intermitterende katheterisatie.
- Frequentie: bij volledige retentie 4 tot 6 keer per dag, bij een residu 1 tot 4 keer per dag; per keer niet meer dan circa 400 tot 500 ml in de blaas laten komen.
- Katheters: steriel en voor eenmalig gebruik; hydrofiel gecoat (gebruiksklaar na contact met water, geen los glijmiddel) of ongecoat met steriel glijmiddel. Mannen 40 cm, vrouwen 7 tot 20 cm; volwassenen meestal Ch 10 tot 14.
- Techniek thuis: schone (no-touch) techniek met een steriele katheter: handen wassen, genitaliën met leidingwater reinigen, het in te brengen deel niet aanraken, nooit forceren.
- Vergoeding: katheters en toebehoren worden op voorschrift vergoed uit de basisverzekering (wel eigen risico), via medisch speciaalzaak of apotheek; de continentieverpleegkundige leert de handeling aan.
Wanneer intermitterend katheteriseren
De richtlijn voor de langdurige zorg omschrijft intermitterend katheteriseren als het herhaaldelijk, met tussenpozen, legen van de blaas met een eenmalige katheter via de urethra. Het is de aangewezen werkwijze bij een blaas die zich niet spontaan (retentie) of niet volledig (residu) kan legen, bijvoorbeeld door een neurogene blaas bij een dwarslaesie, MS of diabetes, door een hypotone blaas of door een obstructie zoals een vergrote prostaat. Het voordeel ten opzichte van een verblijfskatheter is dat er geen katheter in de blaas achterblijft, waardoor de patiënt minder ongemak heeft en de blaas normaal kan vullen en legen; het nadeel is dat de handeling meerdere keren per dag moet worden uitgevoerd, door de patiënt zelf of door een zorgverlener. De SRI-richtlijn stelt dat er over het infectierisico geen gegevens zijn die een algemene voorkeur voor intermitterend boven een verblijfskatheter onderbouwen, maar Verenso en de V&VN noemen intermitterend katheteriseren wel de eerste optie om te overwegen. De indicatie stelt een arts; een uroloog of continentieverpleegkundige bepaalt frequentie en materiaal.
Hoe vaak
Bij een blaas die helemaal niet meer zelf leegt, wordt 4 tot 6 keer per dag gekatheteriseerd; bij een residu na spontaan plassen 1 tot 4 keer per dag, afhankelijk van de hoeveelheid die achterblijft. De vuistregel is dat de blaas per keer niet meer dan 400 tot 500 ml mag bevatten: bij grotere volumes rekt de blaaswand op en neemt het infectierisico toe. Wie regelmatig meer opvangt, katheteriseert vaker; wie steeds weinig opvangt, kan in overleg minder vaak. Een vochtinname van 1,5 tot 2 liter per dag, verdeeld over de dag, hoort erbij.
Welke katheter: hydrofiel of ongecoat, lengte en charrière
Eenmalige katheters zijn van PVC of een PVC-vrije kunststof, steriel verpakt en bedoeld voor eenmalig gebruik. Er zijn twee soorten:
- Hydrofiel gecoate katheters hebben een coating die na contact met water (of met de voorbevochtiging in de verpakking) glad wordt; er is geen los glijmiddel nodig en extra gel werkt zelfs averechts. Voorbeelden zijn de Hekura gebruiksklare katheter 40 cm, de Hekura Enlight Alpha met flexibele bolvormige tip en de voorbevochtigde Coloplast SpeediCath Compact van 7 cm voor vrouwen.
- Ongecoate katheters zoals de DCT Nelaton katheter worden gebruikt met een steriel glijmiddel, bij mannen bij voorkeur een glijmiddel met lidocaïne in de urethra.
Een Cochrane-review (2021) vond geen zeker verschil in symptomatische urineweginfecties tussen hydrofiele en ongecoate katheters; ongecoate katheters gaven waarschijnlijk iets minder vaak urethraletsel en bloedverlies, over comfort en voorkeur geeft de review geen zekerheid, al kozen gebruikers in afzonderlijke studies vaak voor hydrofiel. De keuze is dus vooral een kwestie van comfort, handigheid (geen losse gel) en voorkeur van de patiënt, in overleg met de continentieverpleegkundige.
De lengte volgt de urethra: circa 40 cm voor mannen, 7 tot 20 cm voor vrouwen; een korte vrouwenkatheter is discreter en past in een handtas, een lange katheter mag bij een vrouw ook. De charrière ligt bij volwassenen meestal tussen Ch 10 en 14 (vrouwen 10 tot 14, mannen 12 of 14); kinderen Ch 6 tot 10. Een Nelaton-tip (recht) is de standaard; een Tiemann-tip (gebogen) alleen bij mannen met een vergrote prostaat en op advies van de uroloog.
Schoon of steriel: de techniek thuis en in de instelling
Voor zelfkatheterisatie thuis volstaat een schone techniek met een steriele katheter, ook wel no-touch genoemd: de katheter zelf is steriel, de omgeving hoeft dat niet te zijn, zolang het in te brengen deel niet wordt aangeraakt. De richtlijn voor de langdurige zorg noemt als minimale voorwaarden een steriele katheter, glijmiddel als de katheter geen gelcoating heeft, een schone washand en handdoek, water uit een flink stromende kraan, een opvangmogelijkheid (toilet, urinaal of opvangzak), handen wassen met water en zeep vóór en na de handeling, de genitaliën reinigen met leidingwater en problemen melden bij de behandelaar. In een ziekenhuis of instelling wordt altijd een nieuwe steriele katheter gebruikt; of daar ook steriele handschoenen en een steriel veld nodig zijn, bepaalt het lokale protocol. Een hydrofiele katheter wordt nooit hergebruikt; de coating werkt maar één keer en de Cochrane-review kon niet vaststellen dat hergebruik veilig is.
Stappen bij zelfkatheterisatie
De onderstaande stappen zijn een samenvatting van gangbare patiënteninstructies; de uitleg en het aanleren gebeuren door de continentieverpleegkundige of verpleegkundig specialist, met een evaluatie na ongeveer een week.
Vrouw
- Handen wassen met water en zeep. Zittend op het toilet, op een stoel met een opvangbak of liggend met een spiegel.
- Schaamlippen spreiden en de plasbuisopening van voor naar achter reinigen met een vochtig washandje.
- Katheter uit de verpakking nemen zonder het in te brengen deel aan te raken (bij een hydrofiele katheter eerst de coating activeren volgens de verpakking; bij een ongecoate katheter glijmiddel aanbrengen).
- Katheter rustig inbrengen tot de urine loopt en dan nog 1 tot 2 cm verder.
- Als de stroom stopt: de katheter langzaam terugtrekken; komt er opnieuw urine, even wachten tot de blaas leeg is.
- Katheter verwijderen en weggooien, handen wassen. Hoeveelheid en bijzonderheden zo nodig noteren.
Man
- Handen wassen. Staand voor het toilet of zittend. Voorhuid terugschuiven, eikel reinigen met water.
- Bij een ongecoate katheter: glijmiddel met lidocaïne in de urethra brengen en 5 tot 7 minuten laten inwerken (zie bijsluiter); bij een hydrofiele katheter is dat niet nodig.
- Penis licht gestrekt omhoog houden, richting de buik, en de katheter in stappen van circa 2 cm opvoeren. Bij de sluitspier is weerstand voelbaar: rustig blijven, diep ademhalen en met lichte, constante druk verder gaan. Nooit forceren.
- Inbrengen tot de urine loopt en dan nog een stukje verder; blaas laten leeglopen.
- In stappen van 2 tot 3 cm terugtrekken, telkens wachten tot er geen urine meer komt.
- Katheter verwijderen en weggooien, voorhuid terugschuiven, handen wassen.
Lukt het inbrengen na drie of vier pogingen niet, is er bloedverlies dat niet stopt, koorts, pijn bij het plassen, troebele urine of malaise, dan neemt de patiënt contact op met de behandelaar of, buiten kantooruren, de huisartsenpost.
Vergoeding en aanleren
Katheters voor intermitterend gebruik en de bijbehorende toebehoren (glijmiddel, opvangzakken, reinigingsmiddelen voor herbruikbare hulpmiddelen) vallen onder de hulpmiddelenzorg in de basisverzekering. Er geldt geen eigen bijdrage, wel het verplichte eigen risico. Voorschrift komt van de behandelend arts of van een gespecialiseerde continentieverpleegkundige; levering loopt via een medisch speciaalzaak of apotheek. Het aanleren gebeurt door de continentieverpleegkundige of verpleegkundig specialist in het ziekenhuis, met controle na een week en daarna volgens afspraak. Voor zorginstellingen en praktijken die zelf katheteriseren, leveren wij de katheters en het glijmiddel; voor de thuissituatie verwijzen we naar het voorschrift van de behandelaar.
Gerelateerde producten
- Hekura gebruiksklare katheter Ch 16, 40 cm, 30 stuks: hydrofiel gecoat, voor mannen; ook 15 cm voor vrouwen en kinderen.
- Hekura Enlight Alpha Ch 12, 40 cm, 30 stuks: hydrofiel met flexibele bolvormige tip; Ch 10 tot 18.
- Coloplast SpeediCath Compact dames Ch 12, 7 cm, 30 stuks: voorbevochtigd, compact voor onderweg.
- DCT Nelaton katheter Ch 14, 50 stuks en DCT Nelaton vrouwenkatheter Ch 12: ongecoat, met glijmiddel.
- Instillagel katheterglijgel 11 ml en OptiLube steriel glijmiddel 5 ml.
- Mediware katheterisatieset steriel type 3: voor eenmalige katheterisatie in praktijk of instelling.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak is katheteriseren nodig?
Bij volledige retentie 4 tot 6 keer per dag, bij een residu 1 tot 4 keer per dag. Richtpunt: per keer niet meer dan 400 tot 500 ml. De uroloog of continentieverpleegkundige stelt het schema vast.
Is een hydrofiele katheter beter dan een gewone?
Onderzoek vindt geen zeker verschil in infecties. Hydrofiele katheters zijn gebruiksklaar en hebben geen los glijmiddel nodig; ongecoate katheters met glijmiddel gaven in onderzoek iets minder urethraletsel. De keuze is comfort en voorkeur, in overleg met de continentieverpleegkundige.
Mag een eenmalige katheter opnieuw gebruikt worden?
Nee. De katheters zijn steriel verpakt voor eenmalig gebruik en een hydrofiele coating werkt maar één keer. Voor elke katheterisatie een nieuwe katheter.
Worden katheters vergoed?
Ja, op voorschrift van arts of continentieverpleegkundige uit de basisverzekering, zonder eigen bijdrage maar met eigen risico, via medisch speciaalzaak of apotheek.
Disclaimer
Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Intermitterend katheteriseren wordt gestart op indicatie van een arts en aangeleerd door een daarin geschoolde zorgverlener; volg het lokale protocol en de gebruiksaanwijzing van de katheter. Vergoedingsregels kunnen veranderen; controleer de actuele polisvoorwaarden.






