Zoeken

Urineopvang bij een katheter: beenzak, nachtzak, katheterventiel en fixatie kiezen

18 september 2026

Een verblijfskatheter of condoomkatheter wordt aangesloten op een opvangsysteem, en juist dat systeem bepaalt een groot deel van het dagelijkse comfort en het infectierisico: welke beenzak overdag, welke nachtzak, hoe de twee worden gekoppeld, hoe vaak ze worden vervangen en of een katheterventiel een alternatief is. Dit artikel legt de keuzes uit aan de hand van de SRI-richtlijn Blaaskatheterisatie (2025) en de versie voor de langdurige zorg, de V&VN-handreiking Kathetermanagement en de patiënteninformatie van urologische afdelingen, en beschrijft het legen en wisselen van zakken stap voor stap. De keuze van de katheter zelf staat in blaaskatheter kiezen, de dagelijkse zorg en problemen in verblijfskatheter verzorgen en wisselen.

Kort samengevat

  • Beenzak (dagzak) van 500 tot 750 ml overdag, met korte of lange slang en een kraantype dat de gebruiker zelf kan bedienen; nachtzak van 1,5 tot 2 liter aan een bedhanger 's nachts.
  • Gesloten systeem: koppel de nachtzak bij voorkeur aan de aftapkraan van de beenzak in plaats van de beenzak los te koppelen; de richtlijn laat de keuze aan de gebruiker.
  • Wisselen: geen routinematige vervanging bij kortdurende katheterisatie; nachtzakken mogen worden hergebruikt als de fabrikant dat toestaat, met datum op de zak. Praktijkrichtlijn: been- en nachtzak 5 tot 7 dagen.
  • Katheterventiel (flip-flow) vervangt de zak overdag en laat de blaas elke 3 tot 4 uur legen; niet voor iedereen geschikt en volgens de SRI met een hogere kans op infectie door stilstaande urine.
  • Zak onder blaasniveau, nooit op de vloer, fixatie op het been, aftapkraan niet aanraken bij het legen.

De onderdelen van een opvangsysteem

De richtlijn voor de langdurige zorg definieert de begrippen. Een beenzak of dagzak is een urineopvangzak die met banden of een fixatiekous aan het been wordt bevestigd. Een nachtzak is een opvangzak met grote inhoud die aan het bed wordt bevestigd. Een katheterventiel is een klein kraantje op de uitgang van de katheter waarmee de urine op gecontroleerde momenten wordt afgelaten. Een katheterstop is alleen een afsluitdopje dat lekkage voorkomt maar geen gecontroleerde lediging biedt; het is bedoeld voor kort gebruik, bijvoorbeeld tijdens het douchen. Een antirefluxklep in de zak voorkomt dat urine terugstroomt naar de katheter als de zak omhoog komt, en een afnamepunt op de slang maakt het mogelijk een urinemonster te nemen zonder het systeem te openen.

Beenzak kiezen: inhoud, slang en kraan

Beenzakken zijn er in 500 en 750 ml. De grotere inhoud betekent minder vaak legen, maar ook meer gewicht aan het been; 500 ml is de gangbare keuze; leeg de zak zodra hij iets meer dan halfvol is. De slanglengte bepaalt de draagpositie: een korte slang van circa 10 cm voor de zak op het bovenbeen, een lange slang van 45 tot 60 cm voor de zak op de kuit, bijvoorbeeld onder een rok of bij een lange broek. Het kraantype is een kwestie van handfunctie: een kruiskraan wordt met duim en wijsvinger gedraaid, een trekkraan schuift open, een hefboomkraan opent met één beweging en is daardoor met één hand en met beperkte handkracht te bedienen. Kies de kraan die de gebruiker zelf veilig kan openen en sluiten; dat voorkomt onnodig loskoppelen en morsen.

De beenzak wordt gedragen met twee beenbanden of een fixatiekous zoals de Hekura Fix Plus Easy, een elastische kous van polyester en elastaan die de kunststof van de zak van de huid houdt en zweten en irritatie beperkt. De zak hangt altijd onder blaasniveau, ook als de gebruiker zit of ligt, en de slang loopt zonder knik of lus omhoog naar de katheter. Fixeer daarnaast de katheter zelf met een fixatieband of fixatiepleister, zodat het gewicht van de zak niet aan de katheter trekt.

In ons assortiment: Hekura beenzak 500 ml met 10 cm slang en kruiskraan, met trekkraan, 500 ml met 60 cm slang en hefboomkraan, en de Hekura Comfort beenzak met flexibele slang; de meeste ook in 750 ml.

Nachtzak: aan de beenzak koppelen of direct

Een nachtzak van 1,5 tot 2 liter met een slang van 90 tot 130 cm hangt aan een bedhanger aan het bedframe, enkele centimeters boven de vloer en onder blaasniveau. Er zijn twee manieren om hem aan te sluiten. Bij doorkoppelen blijft de beenzak zitten en wordt de nachtzak op de geopende aftapkraan van de beenzak aangesloten, eventueel met een koppelstuk; het gesloten systeem wordt dan niet verbroken. Laat daarbij wat urine in de beenzak staan, anders trekken de zakken vacuüm. Bij direct aansluiten wordt de beenzak 's avonds losgekoppeld en de nachtzak op de katheter gezet. De SRI-richtlijn stelt dat de literatuur geen richting geeft en dat de voorkeur van de gebruiker de doorslag mag geven; de V&VN-handreiking adviseert de nachtzak aan de beenzak te koppelen zodat de katheter niet wordt losgekoppeld, en de richtlijn voor de langdurige zorg laat ruimte om de nachtrust voorop te zetten.

Wordt het systeem toch geopend, dan hoeft het aansluitpunt volgens de richtlijn niet standaard te worden gedesinfecteerd; raakt het aansluitpunt de omgeving (hand, kleding, bed), dan wél, met alcohol (ziekenhuisfolders noemen alcohol 70%). De Hekura Soft urinezak 2 liter met hefboomkraan en 130 cm slang en de Hekura bedzak 2000 ml met kruiskraan zijn de nachtzakken in ons assortiment; er zijn ook uitvoeringen van 1,5 liter en met 90 cm slang.

Hoe vaak zakken vervangen

De SRI-richtlijn adviseert bij kortdurende katheterisatie (in de langdurige zorg gedefinieerd als korter dan 30 dagen) het opvangsysteem niet routinematig te vervangen, alleen bij verstopping door gruis of stolsels, lekkage of geur. Nachtzakken mogen worden hergebruikt tenzij de fabrikant dat niet toestaat; voorwaarden zijn dat de zak geen scheuren vertoont, niet vaker wordt gebruikt dan de fabrikant aangeeft, na gebruik wordt gereinigd volgens de instructie van de fabrikant en op een schone, droge plek volledig droogt, en dat de datum van ingebruikname met watervaste stift op de zak staat. Zichtbaar bevuilde zakken worden niet opnieuw gebruikt. Ziekenhuisfolders vullen aan: doorspoelen met water en geen water in de zak laten staan. Als praktijkrichtlijn houden urologische afdelingen en de V&VN-handreiking voor been- en nachtzakken 5 tot 7 dagen aan; Verenso noemt wekelijks of bij zichtbare verontreiniging. Eendaagse nachtzakken zonder aftapkraan zijn na één nacht op.

Legen en wisselen: stappen

Beenzak legen

  1. Handhygiëne, handschoenen bij het legen door een zorgverlener.
  2. Houd een schone opvangbak of het toilet onder de aftapkraan; de kraan raakt de bak of de toiletrand niet.
  3. Open de kraan, laat de zak leeglopen, sluit de kraan en dep de kraan zo nodig droog met een tissue.
  4. Zak en kraan mogen de vloer of de voeten van de zorgverlener niet raken, ook niet in de laagste bedstand.

Zak wisselen

  1. Handhygiëne en handschoenen. Leg de nieuwe zak klaar en verwijder de beschermdop van de connector zonder de connector aan te raken.
  2. Koppel de oude zak los en sluit de nieuwe direct aan; raakt de connector of de katheteruitgang iets aan, desinfecteer dan met alcohol 70%, zoals ziekenhuisfolders adviseren.
  3. Bevestig de zak onder blaasniveau, controleer de slang op knikken en noteer de datum op de zak.
  4. Leeg de oude zak in het toilet en gooi hem weg bij het restafval, of maak hem schoon voor hergebruik als de fabrikant dat toestaat.

Katheterventiel: vrijheid overdag, met voorwaarden

Een katheterventiel (flip-flow) wordt direct op de katheter gezet en vervangt de beenzak: de blaas vult zich normaal en wordt elke 3 tot 4 uur via het kraantje geleegd, zo'n zes tot acht keer per dag en nooit langer dan zes uur achtereen; 's nachts kan een nachtzak op het ventiel worden aangesloten. Voordelen die de V&VN-handreiking noemt zijn het behoud van de blaascapaciteit en -spierfunctie, minder kans op aanslag en blaashalstrauma en meer bewegingsvrijheid. De SRI-richtlijn zet daar tegenover dat stilstaande urine in de blaas de kans op infectie vergroot, en vraagt die voor- en nadelen per patiënt af te wegen. Een ventiel is alleen geschikt voor wie voldoende blaascapaciteit heeft, de aandrang voelt of op tijd kan legen, en het kraantje zelf kan bedienen; het wordt vervangen bij de katheterwissel of volgens de fabrikant of het ziekenhuis; de termijnen lopen van een week tot zes weken, vaak gekoppeld aan de katheterwissel. Het ventiel wordt door de behandelaar geïndiceerd en via de medisch speciaalzaak geleverd.

Hygiëne thuis

Was de handen vóór en na elke handeling aan het systeem, bewaar nieuwe zakken en katheters in een gesloten kast, en gebruik een schoon werkvlak. Een hergebruikte nachtzak wordt 's ochtends geleegd, met water doorgespoeld en hangend gedroogd; laat er geen water in staan. Een scheutje azijn in de nachtzak tegen geur is een tip uit ziekenhuisfolders, geen richtlijn. Voor het afnemen van een urinemonster wordt nooit urine uit de zak gebruikt; de V&VN adviseert een nieuw ingebrachte katheter, de SRI-richtlijn staat ook het afnamepunt op de slang toe, na desinfectie met alcohol.

Gerelateerde producten

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet een katheterzak vervangen worden?

Niet routinematig bij kortdurende katheterisatie; nachtzakken mogen worden hergebruikt als de fabrikant dat toestaat, met datum op de zak. Als praktijkrichtlijn geldt 5 tot 7 dagen voor been- en nachtzak, of eerder bij lekkage, verstopping of geur.

Moet de beenzak 's nachts af?

Dat hoeft niet: de nachtzak kan op de geopende aftapkraan van de beenzak worden gekoppeld, zodat het systeem gesloten blijft. De richtlijn laat de keuze aan de gebruiker; de V&VN adviseert doorkoppelen.

Wat is het verschil tussen een katheterventiel en een katheterstop?

Een katheterventiel is een kraantje waarmee de blaas elke 3 tot 4 uur gecontroleerd wordt geleegd. Een katheterstop is alleen een afsluitdopje voor kort gebruik, bijvoorbeeld onder de douche, zonder die gecontroleerde lediging.

Welke kraan is het handigst?

De kraan die de gebruiker zelf veilig kan bedienen: een hefboomkraan opent met één hand en weinig kracht, een kruiskraan of trekkraan vraagt meer handfunctie.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Volg het lokale protocol, de aanwijzingen van de behandelaar en de gebruiksaanwijzing van de fabrikant van zak en katheter. Richtlijnen kunnen veranderen; controleer de actuele versie.

Previous article:
Next article: