Zwachtelen en compressieverband: welke zwachtel wanneer

Zwachtelen is de basis van de behandeling van een open been (ulcus cruris venosum) en van oedeem bij veneuze insufficiëntie, lymfoedeem en na trauma. Maar "een zwachtel" bestaat niet: korte rek, lange rek, cohesief, tweelaags systemen als Coban 2 en UrgoK2, en elastisch buisverband als Tubigrip werken elk anders en leveren een andere druk. Dit artikel legt uit wat compressie doet, welke materialen er zijn, hoeveel druk ze geven, wanneer compressie niet mag en hoe een compressieverband wordt aangelegd en gecontroleerd. De ondersteunende artikelen gaan dieper in op Tubigrip, Coban 2, de vergelijking van compressiesystemen en het drukverband bij een bloeding of verstuiking.

Kort samengevat

• Compressie werkt door druk op de enkel die naar de knie toe afneemt. Bij een ulcus cruris venosum is hoge druk effectiever dan lage druk en zijn systemen met meerdere componenten effectiever dan één laag (Richtlijn Veneuze pathologie).
• Korte-rekzwachtels (Comprilan, Rosidal K, ideaalzwachtel) geven hoge werkdruk en lage rustdruk: eerste keus bij mobiele patiënten, mogen dag en nacht blijven zitten en zijn wasbaar. Lange-rekzwachtels geven hoge rustdruk, moeten 's nachts af en worden nog nauwelijks ingezet. Tweelaags systemen (Coban 2, UrgoK2) combineren beide, blijven tot 7 dagen zitten en zijn voor eenmalig gebruik.
• De belangrijkste contra-indicatie is arterieel vaatlijden. Vóór compressie hoort de arteriële doorbloeding beoordeeld te zijn (enkel-armindex); bij een EAI onder 0,6 is compressie een absolute contra-indicatie.
• Steunverbanden en buisverband (Tubigrip) leveren lichte compressie (10 tot 20 mmHg) en zijn geen vervanging van therapeutische compressie bij een open been.
• Zwachtelen is geen voorbehouden handeling, maar wel een risicovolle: scholing en drukcontrole zijn nodig en de voorschrijvend arts blijft eindverantwoordelijk.

Wat compressie doet en waarvoor het wordt ingezet

Bij veneuze insufficiëntie werken de kleppen in de beenaderen onvoldoende, waardoor bloed terugstroomt, de druk in de aderen rond de enkel oploopt en vocht in het weefsel lekt. Compressie van buitenaf verkleint de diameter van de aderen, ondersteunt de kuitspierpomp en drukt oedeem terug. Het doel van compressietherapie is volgens het WCS-expertdocument altijd afname van oedeem, met als bijkomend effect het bevorderen van wondgenezing.

De indicaties zijn breed: ulcus cruris venosum, chronische veneuze insufficiëntie en varices, oedeem na trombose (posttrombotisch syndroom), lymfoedeem en lipoedeem, erysipelas, oedeem na een trauma en oedeem door langdurig staan. De Richtlijn Veneuze pathologie stelt dat compressietherapie bij een ongecompliceerd ulcus cruris venosum de basis van de behandeling vormt en dat de behandeling tijdens de follow-up gecontroleerd moet worden.

Werkdruk en rustdruk: waarom het materiaal uitmaakt

Twee begrippen bepalen de keuze van een zwachtel. De rustdruk is de druk die het verband in rust op het been uitoefent; de werkdruk is de druk die ontstaat als de kuitspier tijdens het lopen tegen het verband aanduwt. Hoe minder rek een zwachtel heeft, hoe groter het verschil: een stug verband geeft weinig druk in rust en veel weerstand bij het lopen. Dat is precies wat bij oedeem en een veneus ulcus gewenst is, omdat de spierpomp dan het werk doet en de druk in liggende houding laag blijft.

Type	Rek	Werkdruk / rustdruk	Dag en nacht	Voorbeelden
Niet-elastisch	Minder dan 10%	Zeer hoge werkdruk, lage rustdruk	Ja	Zinklijmverband
Korte rek	10 tot 100% (circa 90% bij Comprilan en Rosidal K)	Hoge werkdruk, lage rustdruk	Ja	Comprilan, Rosidal K, ideaalzwachtel
Lange rek	Meer dan 100%	Lage werkdruk, hoge rustdruk	Nee, 's nachts af	Dauerbinde K, Nobastretch
Cohesief (zelfhechtend)	Verschilt per product	Afhankelijk van rek en aanleg	Volgens voorschrift	Coban zelfhechtend, Elastomull Haft (fixatie)
Tweelaags systeem	Combinatie van polster/korte rek en cohesieve laag	Hoge werkdruk, beheerste rustdruk	Ja, tot 7 dagen	Coban 2, UrgoK2, Rosidal sys
Elastisch buisverband	Rondom elastisch	Lichte, gelijkmatige druk	Bij letsel 's nachts af	Tubigrip

De rekpercentages verschillen per bron: het WCS-expertdocument houdt 10 tot 100% aan voor korte rek en meer dan 100% voor lange rek, de Richtlijn Veneuze pathologie gebruikt in-vivometingen (maximaal 35% respectievelijk minimaal 70%). Voor de keuze is de praktische betekenis belangrijker dan het getal: korte rek en niet-elastisch materiaal voor werkdruk en nachtcomfort, lange rek alleen overdag en alleen door ervaren zwachtelaars.

Korte rek: de eerste keus bij mobiele patiënten

De NHG-Standaard Ulcus cruris venosum noemt een compressieverband met korte-rekzwachtels de eerste keus. Het verband is niet elastisch, geeft daardoor een lage rustdruk en kan 's nachts blijven zitten; tijdens spieractiviteit ontstaan drukschommelingen van 30 tot 40 mmHg. Korte-rekzwachtels zijn kosteneffectief omdat ze wasbaar zijn: Rosidal K (100% katoen, circa 90% rek) is volgens de fabrikant tot 50 keer wasbaar op 95 °C, Comprilan is eveneens 100% katoen zonder elastische garens, latexvrij en circa 90% rekbaar. Standaard worden per been twee rollen van 10 cm gebruikt, in tegengestelde richting aangelegd (dubbelverbandtechniek); de Comprilan combinatieverpakking en Rosidal Elko zijn daarvoor bedoeld. Complete korte-reksets zoals Rosidal sys bevatten buisverband, polsters, twee maten Rosidal K en fixatie.

Het nadeel van korte rek is dat de techniek lastig is: de druk hangt volledig af van de spanning waarmee wordt gezwachteld, en bij afnemend oedeem zakt de druk snel, zodat het verband in het begin twee keer per week en later wekelijks opnieuw moet worden aangelegd. Een ideaalzwachtel is de eenvoudige, goedkopere korte-rekvariant die vooral als steunverband en voor lichte compressie na letsel wordt gebruikt.

Lange rek: alleen overdag en alleen door ervaren handen

Een lange-rekzwachtel zoals Dauerbinde K rekt meer dan 100% en houdt daardoor ook in rust een hoge druk vast. Dat maakt lange rek bruikbaar bij patiënten zonder werkende spierpomp, maar het verband moet 's nachts af omdat de aanhoudende rustdruk anders de doorbloeding belemmert. Het WCS-expertdocument stelt dat lange-rekzwachtels alleen door experts worden geïndiceerd en toegepast en dat ze nog nauwelijks worden ingezet.

Tweelaags en meerlaags systemen: constante druk tot 7 dagen

Tweelaags systemen combineren een polsterende binnenlaag met een cohesieve buitenlaag die aan zichzelf hecht, zodat het verband niet verschuift en tot 7 dagen kan blijven zitten. Volgens de Richtlijn Veneuze pathologie geven systemen met twee of drie componenten betere resultaten dan één laag, vooral als een van de componenten elastisch is. De NHG-Standaard noemt een meerlaags elastisch verband het alternatief voor patiënten bij wie korte rek niet blijft zitten en voor niet-mobiele patiënten, omdat de spierpomp dan niet nodig is om druk op te bouwen.

• 3M Coban 2: schuimcomfortlaag plus cohesieve compressielaag, latexvrij, aangelegd met volledige rek, geen enkelmeting nodig; Coban 2 Lite voor verminderde druk bij een EAI vanaf 0,5. Zie het stappenplan Coban 2.
• UrgoK2: gewatteerde korte-reklaag (KTech) plus cohesieve lange-reklaag (KPress) met een drukindicator die van ovaal naar cirkel gaat bij de juiste rek; 40 mmHg op de enkel, UrgoK2 Lite 20 mmHg; twee maten op enkelomtrek (18 tot 25 en 25 tot 32 cm).
• Vierlaags verbanden (polster, crêpe, elastische laag in achtvorm, cohesieve buitenlaag) worden in de NHG-Standaard als elastisch alternatief beschreven; ze geven meer volume onder de schoen.

De vergelijking van UrgoK2, Coban 2 en korte rek zet kosten, vaardigheid, draagduur en indicaties naast elkaar.

Hoeveel druk is nodig

De druk in de beenaderen op enkelniveau bedraagt staand 70 tot 90 mmHg. Om daar tegenwicht aan te bieden noemen Partsch en Mosti een druk van 40 tot 60 mmHg op enkelniveau als streefwaarde bij een veneus ulcus; in een Duitse meting onder 891 professionals (Protz) haalde slechts 10% de daar gehanteerde norm van 50 tot 60 mmHg en zat 77% eronder. Voor het indelen van zwachtels wordt de internationale consensus gebruikt: licht onder 20 mmHg, matig 20 tot 40, sterk 40 tot 60 en zeer sterk boven 60 mmHg. Therapeutische elastische kousen kennen in Nederland vier klassen: klasse I 15 tot 21 mmHg, klasse II 23 tot 32, klasse III 34 tot 46 en klasse IV boven 49 mmHg; de druk neemt richting het hart af.

Ter vergelijking: een dubbele laag Tubigrip levert volgens de fabrikant 10 tot 20 mmHg, Coban 2 Lite 25 tot 30 mmHg, UrgoK2 40 mmHg. Een steunverband of buisverband is dus lichte compressie en geen behandeling van een open been.

Wanneer compressie niet mag: eerst de enkel-armindex

De belangrijkste contra-indicatie voor compressie is arteriële insufficiëntie: te hoge druk op een been met slechte aanvoer kan tot necrose en ulceratie leiden. Tot 30% van de patiënten met een ulcus cruris heeft perifeer arterieel vaatlijden, en het palperen van de voetpulsaties is onbetrouwbaar. Daarom hoort vóór het starten van compressie een enkel-armindex (EAI) te zijn bepaald, bij diabetes aangevuld met een teendrukmeting omdat mediasclerose de EAI vals hoog kan maken.

• EAI onder 0,6 (of een arteriële enkeldruk onder 70 mmHg): absolute contra-indicatie voor ambulante compressietherapie (NHG).
• EAI 0,6 tot 0,9: compressie is volgens de NHG mogelijk mits zorgvuldige controle op complicaties zoals pijn en huidschade; de NHG adviseert bij een EAI onder 0,9 eerst verwijzing naar een vaatfunctieafdeling om de indicatie te bevestigen. WCS en fabrikanten adviseren in dit gebied een lagere druk: Coban 2 Lite vanaf een EAI van 0,5, UrgoK2 Lite tussen 0,6 en 0,8.
• EAI 0,8 of hoger: de fabrikanten van Coban 2 en UrgoK2 geven hun standaardsysteem (volledige compressie) vrij vanaf deze waarde; bij korte rek geldt de streefdruk. De NHG-grens van 0,9 voor bevestiging van de indicatie blijft daarbij leidend.

Andere absolute contra-indicaties zijn een totale occlusie van het diepe veneuze systeem, ernstige huidafwijkingen en een allergie voor een bestanddeel van het materiaal (bijvoorbeeld latex). Bij gedecompenseerd hartfalen wordt compressie niet zonder overleg met de behandelend arts gestart. Uit onderzoek van Nivel (2021) blijkt dat ruim vier op de tien verpleegkundigen en verzorgenden ervaren dat de voorschrijver geen EAI heeft laten meten; het advies is om daar vóór het zwachtelen actief naar te vragen.

Wie mag zwachtelen

Zwachtelen staat niet op de lijst van voorbehouden handelingen uit de Wet BIG. De WCS en NVDV noemen het wel een risicovolle handeling en adviseren een erkende opleiding met praktische training en drukcontrole voor iedereen die zwachtelt. De huisarts kan de behandeling delegeren aan praktijkassistent, praktijkondersteuner, wijkverpleegkundige of huidtherapeut, maar blijft eindverantwoordelijk en verifieert de bekwaamheid van de uitvoerder.

Zo wordt een compressieverband aangelegd

De stappen volgen het WCS-stappenplan voor de korte-rekzwachtel en de bijlagen van de NHG-Standaard; ze vervangen scholing, het lokale protocol en de gebruiksaanwijzing van de fabrikant niet.

1. Voorbereiden. Controleer de huid, meet de omtrek van het been op 5 en 15 cm boven de enkel als nulmeting, smeer het been in met een vette crème en trek een buisverband aan van ruim twee keer de lengte van het onderbeen.
2. Polsteren. Vul de holtes naast de enkelknobbels (driehoeken), naast het scheenbeen (stroken) en op de wreef op met synthetische polsterwatten. Watten óp het scheenbeen verhogen de druk, watten ernaast verdelen die. Voor extra lokale druk, bijvoorbeeld achter de enkel, worden pelottes van vilt gebruikt.
3. Voetstand. Houd de voet in 90° (tenen naar de neus). Zonder die stand ontstaan plooien zodra de patiënt gaat lopen, en plooien geven drukplekken.
4. Starten bij de tenen. Begin direct achter de tenenrij, met de rol naar boven zodat in de rol wordt gekeken. Sluit de hiel volledig in: eerst twee derde op de hiel en een derde om de hak, dan andersom.
5. Beenvolgend omhoog. Zwachtel met constante spanning en 50% overlap beenvolgend omhoog tot twee vingers onder de knieplooi. De hoogste druk zit aan de voet en neemt gelijkmatig af richting knie. Bij korte rek volgt een tweede zwachtel in tegengestelde richting; bij Coban 2 en UrgoK2 volgt de tweede laag volgens de fabrikantinstructie.
6. Fixeren en afwerken. Fixeer met hechtpleister of laat de cohesieve laag hechten; knip overtollig materiaal af in plaats van het terug te wikkelen.
7. Controleren. Beoordeel de kleur van de tenen na enkele minuten lopen. Pijn die niet binnen tien minuten lopen afneemt, is reden om opnieuw te zwachtelen en aan arteriële problemen te denken. Rode plekken op botuitsteeksels wijzen op overdruk.

Het verband wordt in de beginfase twee keer per week vernieuwd en daarna wekelijks; bij tweelaags systemen tot 7 dagen. Met een pittingtest en de omtrekmeting is te volgen of het oedeem afneemt. Ziet u binnen drie weken geen verbetering van het ulcus, dan adviseren de richtlijnen verwijzing.

Steunverband, drukverband en buisverband: niet hetzelfde als compressietherapie

De woorden lopen door elkaar, maar de toepassingen verschillen. Een compressieverband behandelt veneuze insufficiëntie of oedeem met een gedefinieerde druk van tenen tot knie. Een steunverband (ideaalzwachtel, Tubigrip) geeft rust en lichte steun bij een verstuiking; volgens de NHG-Standaard Enkelbandletsel is dat bij een distorsie een comfortmaatregel voor enkele dagen. Een wonddrukverband stelpt een bloeding en heeft niets met veneuze druk te maken. Het artikel over drukverband aanleggen beschrijft die laatste twee; het artikel over Tubigrip de maatkeuze van buisverband.

Gerelateerde producten

• Comprilan compressiezwachtel met korte rek 10 cm x 5 m, 5 stuks: 100% katoen, latexvrij, ook in 6, 8 en 12 cm.
• Rosidal K kortrekwindsel 10 cm x 5 m, 10 stuks: 100% katoen, tot 50 keer wasbaar op 95 °C.
• Rosidal sys compressiesysteem: complete korte-rekset met buisverband, polsters, Rosidal K en fixatie.
• 3M Coban 2 tweelaags compressiesysteem 10 cm x 3,5 m en Coban 2 Lite.
• UrgoK2 tweelaags compressiesysteem, enkelomtrek 18 tot 25 cm en UrgoK2 Lite.
• Nobapad synthetische polsterwatten 3 m x 10 cm: voor het opvullen van enkelholtes en scheenbeen.
• Nobamed ideaalzwachtel korte rek 10 cm x 5 m: steunverband en lichte compressie na letsel.
• Lister-verbandschaar 14 cm: voor het veilig verwijderen van cohesieve lagen.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen korte rek en lange rek?

Korte rek rekt beperkt (tot circa 100%), geeft weinig druk in rust en veel druk bij het lopen, en mag dag en nacht blijven zitten. Lange rek rekt meer dan 100%, houdt ook in rust een hoge druk vast en moet 's nachts af. Bij oedeem en een veneus ulcus is korte rek de eerste keus.

Mag een compressieverband 's nachts blijven zitten?

Een korte-rekverband en een tweelaags systeem zoals Coban 2 of UrgoK2 blijven dag en nacht zitten, tot 7 dagen bij de tweelaags systemen. Een lange-rekzwachtel gaat 's nachts af. Een steunverband bij een verstuiking wordt 's nachts meestal verwijderd.

Hoeveel mmHg moet een compressieverband geven?

Bij een ulcus cruris venosum wordt een druk van 40 tot 60 mmHg op enkelniveau nagestreefd, mits de arteriële doorbloeding dat toelaat. Bij een verminderde enkel-armindex wordt lichtere compressie (rond 20 tot 30 mmHg) toegepast. Steunverbanden zitten onder de 20 mmHg.

Is een enkel-armindex altijd nodig?

De richtlijnen adviseren de arteriële doorbloeding te beoordelen voordat compressie wordt gestart, zeker bij een ulcus, diabetes, roken, hogere leeftijd of afwezige voetpulsaties. Bij een EAI onder 0,6 is compressie een absolute contra-indicatie, tussen 0,6 en 0,9 alleen met aangepaste druk en controle.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Compressietherapie wordt gestart op indicatie van een arts en uitgevoerd door een daarin geschoolde zorgverlener volgens het lokale protocol en de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. Richtlijnen en productgegevens kunnen veranderen; controleer de actuele versie.