Zoeken

PICC-lijn en port-a-cath in de thuiszorg: verband, poortnaald, doorspuiten en desinfectiedop

12 oktober 2026

Steeds meer intraveneuze behandelingen verhuizen van het ziekenhuis naar de keukentafel: antibiotica via een PICC-lijn na een gecompliceerde infectie, chemotherapie via een poortkatheter, parenterale voeding via een getunnelde lijn. Het gespecialiseerde wijkteam neemt daarmee ook de lijnzorg over: het wekelijkse verband, het aanprikken van de poort, het doorspuiten en het desinfecteren van de connector. Dit artikel beschrijft welke materialen daarvoor nodig zijn en waarom, aan de hand van de SRI-richtlijn Intravasculaire katheters (2026), de INS Standards of Practice (2024), de SWAB-praktijkgids OPAT (2023) en de protocollen van Nederlandse ziekenhuizen. De keuze van het verband zelf staat in infuuspleister kiezen en wisselen; dit artikel gaat over de rest van de set.

Kort samengevat

  • PICC: wekelijks verband en fixatiesysteem wisselen (eerder bij loslaten, vocht of vuil), dagelijks de insteekplaats en de uitwendige lengte controleren. Poort: geen verband zolang de poort niet is aangeprikt; bij gebruik een non-coring poortnaald met veiligheidsmechanisme onder transparante folie.
  • Poortnaald: de dunste gauge die de therapie toelaat (22G bij dunne vloeistoffen en lipiden, 20G bij chemotherapie en viskeuze oplossingen, 19G of 20G bij bloedproducten en bloedafname), en een lengte waarbij de naald op de bodem van de kamer rust terwijl de vleugels vlak op de huid liggen.
  • Doorspuiten: NaCl 0,9% zonder conserveermiddel, minimaal 10 ml uit een spuit met de diameter van een 10 ml-spuit, pulserend, en nooit forceren. Heparine of NaCl als slot: gelijkwaardig; volg het voorschrift van het ziekenhuis.
  • Connector: vóór elke handeling desinfecteren met alcohol 70%, minimaal 30 seconden contact en aan de lucht laten drogen (SRI). Een desinfectiedop met 70% isopropanol beschermt de connector tussen twee handelingen; de internationale richtlijnen zien het als aanvulling, de SRI spreekt er niet over.
  • Ongebruikte poort: doorspuiten volgens het protocol van het ziekenhuis, in Nederland elke 4 weken tot elke 3 maanden.

Welke lijn thuis en wat dat vraagt

Voor een behandeling van twee weken tot drie maanden adviseert de SRI bij voorkeur een PICC-lijn. Dat is een lange katheter die via een armvene tot in de grote holle ader loopt, met een uitwendig deel dat gefixeerd en afgedekt moet worden. Bij een behandeling langer dan drie maanden met tussenpozen is een geïmplanteerde poort (port-a-cath) een alternatief: een kamer onder de huid, meestal op de borstwand, met een siliconen membraan, waar niets uitsteekt zolang hij niet is aangeprikt. Voor langdurig dagelijks gebruik, zoals parenterale voeding, is een getunnelde katheter met cuff de derde optie. De SWAB-praktijkgids OPAT (antibiotica thuis) noemt PICC, poort en getunnelde lijn geschikt voor thuisbehandeling; een gewone niet-getunnelde centrale lijn hoort niet thuis.

Het verschil bepaalt de zorg. Een PICC vraagt elke week een verbandwissel met een nieuw hechtingsvrij fixatiesysteem, een dagelijkse blik op de insteekplaats en controle van de uitwendige lengte. Een poort vraagt alleen zorg als hij in gebruik is: dan zit er een naald met verlengslang in, afgedekt met folie, die volgens het protocol van het ziekenhuis wordt gewisseld. Tussen twee behandelingen door hoeft een poort niet te worden afgedekt, alleen periodiek doorgespoten. De SRI merkt op dat ook een getunnelde lijn met vastgegroeide cuff vanuit infectiepreventie geen verband nodig heeft; of de patiënt er toch een wil, is een gezamenlijke keuze.

Dagelijks en wekelijks: wat er gebeurt en waarmee

HandelingPICCPoort (aangeprikt)Materiaal
Insteekplaats controlerenDagelijks, door de folie heen; uitwendige lengte noterenDagelijks door de folie heenGeen
Verband en fixatie wisselenWekelijks, eerder bij loslaten, vocht of vuilBij elke naaldwisselVerbandwisselset, chloorhexidine in alcohol 70%, fixatieset met folie, barrièrefilm
Naald wisselenn.v.t.Volgens fabrikant en protocol, meestal wekelijks bij continu gebruikNon-coring veiligheidspoortnaald, folie
Connector desinfecterenVóór elke handeling: alcohol 70%, 30 s, drogenIdemAlcoholdoekjes; eventueel desinfectiedop
DoorspuitenNa elke toediening; ongebruikt lumen volgens protocol (vaak wekelijks)Na elke toediening; ongebruikte poort elke 4 weken tot 3 maandenVoorgevulde NaCl-spuit 10 ml
Connector en toedieningssysteem wisselenVolgens protocol van het ziekenhuis, meestal wekelijks samen met het verbandSamen met de naaldNaaldloze connector, toedieningssysteem

De SRI legt geen vast wisselinterval op voor folie en fixatie (op indicatie) en ook niet voor de connector: die gaat mee met de katheter, tenzij de fabrikant vaker wisselen voorschrijft. De module over toedieningssystemen is nog in ontwikkeling. In de thuiszorg wordt daarom het protocol van het verwijzende ziekenhuis gevolgd, en dat is bij de meeste ziekenhuisprotocollen: verband, fixatie en connector eenmaal per week, samen. De INS houdt als bovengrens 7 dagen aan voor transparante folie.

De poortnaald: gauge, lengte en veiligheid

Een poort wordt aangeprikt met een non-coring naald (Huber-naald): een naald met een schuine, zijwaarts openende punt die het siliconen membraan uiteenduwt in plaats van er een stukje uit te ponsen, zodat de poort meer dan duizend keer kan worden aangeprikt. Drie keuzes bepalen het type.

Gauge. De INS adviseert de dunste naald die de therapie toelaat, om het membraan te sparen: 22G voor dunne vloeistoffen als NaCl, de meeste antibiotica en lipide-emulsies, 22G of 20G voor chemotherapie en viskeuzere oplossingen, 20G of 19G voor bloedproducten en bloedafname. Contrasttoediening onder druk (CT) vraagt een aparte, drukbestendige naald; een gewone poortnaald mag daar niet voor worden gebruikt.

Lengte. De naald moet loodrecht door het membraan tot op de bodem van de kamer reiken, terwijl de vleugels of de voet vlak op de huid liggen: te kort en de punt zit in het membraan (lekkage, extravasatie), te lang en de naald wipt en drukt de huid in. De gangbare lengtes zijn 16, 19, 25 en 32 mm (bij Safestep ook 12,7 en 38 mm); een slanke patiënt met een oppervlakkige poort heeft meestal aan 16 tot 19 mm genoeg, bij overgewicht of een diep geplaatste poort is 25 tot 32 mm nodig. De juiste lengte staat in het overdrachtsdossier van het ziekenhuis of wordt bij de eerste aanprik door de ervaren verpleegkundige bepaald.

Uitvoering. Voor een naald die blijft zitten is een haakse naald met vleugels en verlengslang de norm, zoals de Smiths Medical Gripper Plus veiligheidspoortnaald 20G x 25 mm: het veiligheidsmechanisme sluit de naaldpunt bij het verwijderen af met een hoorbare klik. Een veiligheidsnaald is in Nederland geen keuze maar een verplichting waar de risico-inventarisatie dat aangeeft (Arbobesluit artikel 4.97, uitwerking van de Europese prikaccidentenrichtlijn 2010/32/EU), en dat is bij het verwijderen van een poortnaald met bloedcontact het geval. De uitvoering met Y-site, zoals de Gripper Plus met Y-site 22G x 25 mm, heeft een extra toegang op de verlengslang voor een bolus of een tweede lijn zonder de naaldverbinding te openen. De Safestep Huber veiligheids-infusieset met aanvulmogelijkheid 20G x 19 mm biedt hetzelfde. Een gebogen Huber-naald zonder vleugels en verlengslang, zoals de Port-A-Cath Huber-poortnaald 20G x 25 mm, wordt direct op de spuit gezet voor een eenmalige handeling zoals doorspuiten of bloedafname en is niet bedoeld om te blijven zitten.

Hoe lang een naald mag blijven zitten, is minder hard dan vaak wordt gedacht. De INS stelt dat er onvoldoende bewijs is voor een vast interval bij continue infusie en verwijst naar de fabrikant en het lokale protocol; fabrikanten en de meeste ziekenhuisprotocollen houden 7 dagen aan. De naald wordt vastgezet onder transparante folie zoals de Tegaderm I.V. 7 x 8,5 cm, die bij elke naaldwissel mee wordt vervangen; is de poort niet aangeprikt, dan is een verband overbodig omdat er geen open wond is.

Doorspuiten: spuit, volume, techniek en slot

Doorspuiten houdt de lijn open en verwijdert medicatieresten en fibrine. Vier regels uit de INS-standaard en de literatuur gelden thuis net zo als in het ziekenhuis. Ten eerste de spuit: doorgankelijkheid wordt gecontroleerd met een spuit van 10 ml of een spuit met dezelfde cilinderdiameter, omdat een kleinere spuit bij dezelfde duwkracht een veel hogere druk in de katheter opbouwt en een lijn kan beschadigen; geen enkele spuit mag met kracht worden doorgeduwd. Ten tweede het volume: minimaal tweemaal het inwendige volume van het systeem, voor centrale lijnen 10 ml; na bloedafname, bloedproducten, parenterale voeding of contrast vragen de INS en de meeste protocollen om meer, doorgaans 20 ml. Ten derde de techniek: pulserend (push-pauze), in korte stoten van ongeveer 1 ml, en afsluiten onder positieve druk of met de klemvolgorde die bij het type naaldloze connector hoort. Bij een connector met negatieve verdringing eerst klemmen en dan loskoppelen, bij positieve verdringing eerst loskoppelen en dan klemmen, bij een neutrale connector wordt eveneens geklemd, en alleen bij een antirefluxconnector maakt de volgorde niet uit. Ten vierde het middel: NaCl 0,9% zonder conserveermiddel, bij voorkeur uit een voorgevulde spuit zoals de BD PosiFlush 10 ml; de INS beveelt voorgevulde spuiten aan omdat ze het risico op contaminatie en katheterschade verkleinen, en verbiedt ze te gebruiken om medicatie te verdunnen. Dezelfde spuit wordt niet vóór én na de medicatie gebruikt.

Over het slot (de vloeistof die in de lijn achterblijft) doet de SRI geen uitspraak over heparine of NaCl; de module Katheterslot gaat over antimicrobiële sloten en noemt een taurolidineslot als optie bij onder meer parenterale voeding thuis. De gerandomiseerde studie van Goossens (2013, 802 oncologiepatiënten) vond bij poorten geen verschil tussen een NaCl-slot en heparine, en de INS noemt beide gelijkwaardig bij volwassenen met PICC of poort. Nederlandse ziekenhuizen verschillen: sommige sluiten een poort af met heparine 100 IE/ml, andere alleen met NaCl. Voor een poort die niet in gebruik is loopt het spoelinterval uiteen van elke 4 weken (een veel voorkomende afspraak in Nederland) tot elke 3 maanden; de INS meldt dat een interval van 3 maanden veilig is gebleken (in de onderbouwende studie met 10 ml NaCl gevolgd door een heparineslot). Het voorschrift van het ziekenhuis is leidend, en de wijkverpleegkundige voert het uit met een korte Huber-naald, een voorgevulde spuit en, waar voorgeschreven, heparine. Lukt het doorspuiten niet, dan wordt niet geforceerd: eerst klem, knik en verband controleren, daarna overleg met het ziekenhuis, dat een verstopte lijn met alteplase of urokinase in het lumen behandelt (SRI).

Connector desinfecteren en de desinfectiedop

De naaldloze connector op het uiteinde van de lijn is de toegangspoort voor bacteriën van binnenuit. De SRI schrijft voor om koppelingen en bijspuitpunten vóór elke handeling te desinfecteren met alcohol 70%, met een contacttijd van ten minste 30 seconden, en de alcohol volledig aan de lucht te laten drogen. De INS en de Amerikaanse SHEA-richtlijn vragen daarbij om stevig mechanisch wrijven (scrub the hub) met een alcoholdoekje zoals de Alkotip alcoholdoekjes, bij voorkeur in rechte halen en met een tweede doekje. In de thuissituatie, waar de lijn dagelijks meerdere keren wordt aangesloten en ook mantelzorgers handelingen uitvoeren, is de consequente uitvoering daarvan het zwakke punt.

Daar komt de desinfectiedop in beeld: een dopje met een spons vol 70% isopropanol dat op de connector wordt gedraaid na elke handeling, zoals de 3M Curos desinfectiedop. Volgens de gebruiksaanwijzing is de connector na één minuut gedesinfecteerd en blijft hij tot 7 dagen beschermd zolang de dop niet wordt verwijderd; elke dop is voor eenmalig gebruik, wordt na het afnemen weggegooid en past alleen op een naaldloze connector, niet op een open katheteruiteinde of een mannelijke luer-aansluiting. Het bewijs: een meta-analyse van Voor in 't Holt (2017, zeven studies) vond 41% minder kathetergerelateerde bloedbaaninfecties met desinfectiedoppen. Een Nederlandse systematische review uit het Radboudumc (Gillis 2023, vijftien studies) een relatief risico van 0,65, met de kanttekening dat de studies een aanzienlijk risico op vertekening hebben. De INS adviseert passieve desinfectie met een dop te overwegen; SHEA rekent het tot de aanvullende maatregelen voor afdelingen waar de basismaatregelen onvoldoende effect hebben; de SRI noemt doppen niet. Voor de thuiszorg is de nuchtere conclusie: de dop vervangt het desinfecteren met alcohol vóór een handeling niet, maar maakt de bescherming tussen handelingen onafhankelijk van hoe zorgvuldig iedereen wrijft, en dat is precies waar het thuis misgaat. Of een organisatie ermee werkt, is een keuze van het beleid, niet van de individuele verpleegkundige.

De verbandwisselset voor een PICC

Een wekelijkse verbandwissel van een PICC is een steriele handeling die thuis met dezelfde materialen wordt gedaan als in het ziekenhuis. Een complete set bevat:

De volgorde is die van het ziekenhuisprotocol: handhygiëne, oude folie laag en in de richting van de insteekplaats verwijderen terwijl de katheter wordt gefixeerd, uitwendige lengte en insteekplaats beoordelen, desinfecteren en laten drogen, nieuw fixatiesysteem met de pijl naar de insteekplaats, folie zonder rek, datum noteren. Het stappenplan voor een perifeer infuus in infuuspleister kiezen en wisselen geeft de details van het verwijderen en aanbrengen; de handhygiëne staat in handen desinfecteren of wassen.

Complicaties herkennen: wat de patiënt en het wijkteam in de gaten houden

SignaalMogelijke oorzaakActie
Roodheid, zwelling, pijn of pus bij de insteekplaats; koorts boven 38,5 °C of koude rillingen, zeker rond het doorspuitenLijninfectieDirect de behandelend arts of buiten kantooruren de SEH; lijn niet zelf verwijderen (SRI: alleen in overleg met de arts)
Weerstand bij het doorspuiten, geen bloed aspireerbaarOcclusie (fibrine, stolsel, neerslag) of knikNiet forceren; klem, knik en verband controleren; overleg ziekenhuis voor trombolyticum of vervanging
Gezwollen arm, schouder of hals aan de kant van de lijn, zichtbare aders op de borstwandVeneuze tromboseArts bellen; poort met collateralen op de borstwand niet aanprikken
Uitwendig deel van de PICC langer dan genoteerdDislocatieNiet terugduwen; thuiszorg en ziekenhuis informeren, positie laten beoordelen
Lekkage, barst of los dopjeBeschadigingLijn tussen breuk en huid afklemmen met een gladde klem, steriel afdekken, arts bellen
Kortademigheid, hoesten of pijn op de borst na loskoppelenLuchtembolieKlem dicht, liggend op de linkerzij met het hoofd laag, direct 112 of het ziekenhuis bellen volgens de overdracht
Pijn, branderigheid of zwelling rond de poort tijdens toedieningNaald niet op de bodem of verschoven (extravasatie)Toediening stoppen, naald niet bewegen, arts bellen

De leefregels die ziekenhuizen aan patiënten met een PICC meegeven, horen bij de overdracht: douchen mag met een goed zittende folie, zo nodig met een waterdichte afdekking, niet baden of zwemmen, geen bloeddruk meten aan de arm met de lijn, niet zwaar tillen, en bij een natte of losse folie de thuiszorg bellen.

Wie doet wat en wie levert de materialen

Het aanprikken van een poort en het verwijderen van een PICC zijn voorbehouden handelingen in de zin van de Wet BIG: de arts geeft een uitvoeringsverzoek, de verpleegkundige voert uit als die bekwaam is. De SWAB-praktijkgids OPAT vraagt dat het uitvoeringsverzoek, het voorschrift voor het slot en de afspraak wie de lijn aan het einde verwijdert vóór de eerste thuistoediening bij het wijkteam liggen. De materialen komen langs verschillende wegen: bij een behandeling die onder de medisch-specialistische zorg valt, levert het ziekenhuis of de gecontracteerde thuisinfusieleverancier pomp, medicatie en toebehoren en betaalt de verzekeraar rechtstreeks aan het ziekenhuis; het Zorginstituut rekent fixatiemateriaal, slangetjes, naalden en desinfectiemiddelen tot de vergoede toebehoren van een draagbare infuuspomp. De verbandwisselsets, alcoholdoekjes, flushspuiten en handschoenen die de thuiszorgorganisatie zelf gebruikt, koopt zij doorgaans op eigen contract in. Daar zitten de inkoopvragen: welke poortnaaldmaten op voorraad, welke verbandwisselset, wel of geen desinfectiedoppen. We denken graag mee over een vaste set per lijntype.

Gerelateerde producten

In ons assortiment staan de onderdelen van de lijnzorg bij elkaar: poortnaalden in alle gangbare maten, fixatiesets, flushspuiten en connectorzorg.

Veelgestelde vragen

Hoe lang mag een poortnaald blijven zitten?

De INS stelt dat er onvoldoende bewijs is voor een vast interval bij continue infusie; fabrikanten en de meeste Nederlandse ziekenhuisprotocollen houden maximaal 7 dagen aan, waarna naald en folie samen worden vervangen. Volg het protocol van het verwijzende ziekenhuis.

Mag een spuit van 5 ml voor het doorspuiten?

Alleen als het een spuit is met de cilinderdiameter van een 10 ml-spuit, zoals de voorgevulde flushspuiten van 3 en 5 ml die daarvoor zijn ontworpen. Een gewone kleine spuit bouwt bij dezelfde duwkracht een veel hogere druk op en kan de katheter beschadigen.

Hoe vaak moet een ongebruikte poort worden doorgespoten?

In Nederland meestal elke 4 weken, bij sommige ziekenhuizen elke 6 weken of elke 3 maanden; de INS noemt 3 maanden veilig, in de onderbouwende studie met een heparineslot. Het voorschrift van het ziekenhuis bepaalt interval en middel (NaCl of heparine).

Vervangt een desinfectiedop het desinfecteren van de connector?

Nee. De dop beschermt de connector tussen twee handelingen; vóór een handeling wordt de connector volgens de SRI nog steeds met alcohol 70% gedesinfecteerd (30 seconden contact, laten drogen), tenzij het protocol van de instelling anders bepaalt. De dop is voor eenmalig gebruik.

Disclaimer

Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. Het protocol van het verwijzende ziekenhuis, het uitvoeringsverzoek van de arts en de gebruiksaanwijzing van de fabrikant zijn leidend bij de verzorging van centrale lijnen in de thuissituatie.

Previous article:
Next article: