Bij monopolaire elektrochirurgie gaat alle stroom die door de actieve elektrode het weefsel in gaat, ergens weer het lichaam uit; die plek is de neutrale elektrode, ook wel patiëntenplaat, retourelektrode of diathermieplaat genoemd. Zolang de stroom over een groot, goed contact makend oppervlak wordt afgevoerd, merkt de patiënt er niets van; wordt het contact klein, dan ontstaat onder de plaat dezelfde hitte als aan de actieve elektrode. Brandwonden onder de neutrale elektrode zijn daarmee de klassieke, vermijdbare complicatie van elektrochirurgie, in de OK én bij kleine chirurgie in de huisartsenpraktijk of kliniek. Dit artikel gaat over de keuzes en handelingen die dat voorkomen: gedeelde wegwerpplaat of herbruikbare plaat, maat en oriëntatie, waar op het lichaam, wat de norm IEC 60601-2-2 eist, wat bij een pacemaker of ICD geldt en wanneer bipolair werken de plaat overbodig maakt. Het brede overzicht van diathermie, technieken en apparatuur staat in diathermie van A tot Z.
Kort samengevat
- Gedeelde plaat plus contactbewaking is de norm. IEC 60601-2-2 (editie 6, 2017) eist voor volwassenen een neutrale elektrode met contactkwaliteitsbewaking (CQM, bij fabrikanten REM, ARM of NESSY genoemd); de generator schakelt uit als het contact wegvalt. Een ongedeelde plaat wordt alleen bewaakt op kabelbreuk, niet op contact.
- Plaatsing: op glad, goed doorbloed spierweefsel (bovenarm, dij, kuit), zo dicht mogelijk bij het operatieveld, met de lange zijde naar het operatieveld, op droge, onthaarde huid; niet over bot, littekens, huidplooien, implantaten of onder het lichaamsgewicht.
- Alcoholische huiddesinfectie volledig laten drogen vóór de eerste activatie; onverdampt desinfectans onder een afdeklaken is een bekende brandoorzaak.
- Pacemaker: bij voorkeur bipolair; monopolair alleen volgens de NVVC-leidraad, met de plaat zo dat de stroom van het device wegloopt, activaties korter dan 5 seconden en een magneet binnen bereik. ICD: buiten het ziekenhuis niet coaguleren, ook niet bipolair, zonder overleg met de cardioloog.
- Bipolair pincet of batterijcauter heeft geen neutrale elektrode nodig en is bij kleine ingrepen vaak de veiligere keuze.
Waarom de neutrale elektrode net zo belangrijk is als de actieve elektrode
De stroom die een elektrochirurgisch apparaat levert, heeft een frequentie van enkele honderden kilohertz; boven ongeveer 300 kHz prikkelt hij spieren en zenuwen niet meer en werkt hij uitsluitend thermisch. Het effect hangt af van de stroomdichtheid: aan de actieve elektrode, met een contactoppervlak van enkele vierkante millimeters, wordt het weefsel verhit tot het snijdt of coaguleert. Aan de neutrale elektrode is dezelfde stroom over 100 tot 200 cm² verdeeld en blijft de temperatuurstijging beperkt; de norm eist dat de huid onder een neutrale elektrode bij de teststroom niet meer dan 6 °C opwarmt. Elke factor die het effectieve contactoppervlak verkleint, verhoogt de stroomdichtheid onder de plaat: een half loslatende plaat, een bobbel door beharing of een huidplooi, een botuitsteeksel waar de huid niet aansluit, vocht dat de stroom naar één rand trekt. Uit een analyse van de Amerikaanse meldingsdatabase (Overbey 2015, 1994 tot 2013) was 63% van de gemelde letsels door energie-apparatuur een thermische brandwond; de Nederlandse richtlijn Minimaal Invasieve Chirurgie noemt, op basis van oudere laparoscopiestudies, letsel door elektrochirurgie en ultrasone techniek bij 2 tot 5 per 1.000 ingrepen. Een deel van die brandwonden ontstaat onder de neutrale elektrode, en vrijwel altijd door een plaat die niet goed contact maakte.
Gedeeld of ongedeeld, wegwerp of herbruikbaar
De belangrijkste keuze zit in de contactbewaking. Een gedeelde plaat (split plate) bestaat uit twee geleidende helften; de generator meet voortdurend de weerstand tussen die helften door de huid heen. Stijgt die weerstand boven de grens van de fabrikant (Medtronic REM: 135 ohm; 3M certificeert zijn platen voor bewakingssystemen tot 150 ohm of een stijging van 40% ten opzichte van de beginwaarde), dan volgt een alarm en schakelt de HF-uitgang uit. Een ongedeelde plaat heeft die meting niet: de generator bewaakt hooguit of de kabel is aangesloten. De Alsa-handleiding van de Alsatom-serie beschrijft het precies zo: bij een enkelvlaksplaat grijpt de beveiliging alleen in bij kabelbreuk of een niet-aangesloten plaat, bij een gedeelde plaat ook bij slecht contact. Sinds editie 6 van IEC 60601-2-2 (2017) hoort een neutrale elektrode voor volwassenen een bewakende, gedeelde elektrode te zijn; de Nederlandse klinisch fysici adviseren in hun risicoprofiel elektrochirurgie om apparatuur zonder contactbewaking op te waarderen of buiten gebruik te stellen. Voor een praktijk die af en toe monopolair werkt, is dat de eerste vraag bij de aanschaf of keuring van het apparaat: bewaakt het apparaat het contact van de plaat, en met welke plaat?
| Type | Contactbewaking | Gebruik | Aandachtspunten | Voorbeeld in ons assortiment |
|---|---|---|---|---|
| Gedeelde wegwerpplaat met hydrogel | Ja, bij generator met CQM | Eenmalig | Alleen op CQM-generator zinvol; niet hergebruiken; houdbaarheid na openen (3M: 14 dagen) | 3M Diathermieplaat 9100 (97 cm²), 8100, 1100 baby |
| Ongedeelde wegwerpplaat | Nee, alleen kabelbewaking | Eenmalig | Voor generatoren zonder CQM; contact visueel controleren | Niet in het assortiment |
| Herbruikbare plaat (roestvrij staal, geleidend rubber) | Nee | Reinigen en koud desinfecteren; de rubberplaat is volgens Alsa ook autoclaveerbaar | Volledig, direct huidcontact zonder gel of doek ertussen; band niet te strak; versleten plaat vervangen | Alsatom EIP/9 met FFE-band, NP/GP rubberplaat |
| Handelektrode | Nee | Patiënt houdt hem vast | Voor korte, kleine ingrepen; de patiënt houdt de elektrode zelf vast | Alsatom EIP/S |
De wegwerpplaat met hydrogel is in de OK de standaard geworden: de gel maakt over het hele oppervlak contact, ook bij een lange ingreep, en de gedeelde uitvoering werkt samen met de bewaking van de generator. 3M schrijft in de gebruiksaanwijzing van de serie 9100 universele patiëntenplaat met gescheiden velden voor dat de plaat eenmalig wordt gebruikt, geen extra elektrodegel krijgt, en dat de plaat aan de norm voldoet voor een teststroom van 700 mA gedurende 60 seconden. Die plaat van 97 cm² kent geen gewichtsbeperking; de grotere serie 8100 is volgens de algemene gebruiksinstructie van 3M bedoeld voor patiënten boven 15 kg en de serie 1100 babyplaat voor kinderen tot 15 kg. Bij een zeer droge huid, adipositas of een lange ingreep met veel vermogen kan een tweede plaat via een Y-adapter de weerstand verlagen.
Herbruikbare platen komen nog veel voor bij compacte apparaten voor kleine chirurgie, zoals de Alsatom SU-MPC-serie met de EIP/9 neutrale elektrodeplaat van roestvrij staal, de NP/GP van flexibel geleidend rubber en het EIP/S handmodel. Ze zijn goedkoop per ingreep, maar vragen meer van de gebruiker, omdat de generator het contact niet bewaakt. De fabrikant schrijft voor: direct op de huid, zonder doek of gel ertussen, met zo groot mogelijk contact, vastgezet met de rubberen bevestigingsband maar niet zo strak dat de huid eronder bleek wordt (ischemie). Na gebruik wordt de plaat koud gedesinfecteerd (nooit hetelucht), en een versleten of vervormde plaat wordt vervangen omdat die volgens de handleiding ronduit gevaarlijk is. Alsa adviseert zelf om waar mogelijk een gedeelde wegwerpplaat te gebruiken; de SU-MPC-apparaten ondersteunen beide.
Waar en hoe de plaat op het lichaam komt
De gebruiksaanwijzingen van 3M, Erbe en Alsa en de Nederlandse richtlijn Minimaal Invasieve Chirurgie komen op dezelfde regels uit.
- Plek: glad, goed doorbloed spierweefsel met een grote massa: bovenarm, dij of kuit. Zo dicht mogelijk bij het operatieveld (Erbe en Xodus houden minimaal 15 cm aan), maar niet in het operatieveld en niet zo dat de stroom diagonaal door de borstkas of over het hart loopt. Bij kleine chirurgie aan hoofd of arm dus de bovenarm aan dezelfde kant, bij ingrepen aan been of romp de dij.
- Oriëntatie: met de lange zijde naar het operatieveld. Hoogfrequente stroom concentreert zich aan de rand van de plaat die het dichtst bij de actieve elektrode ligt (het hoek- en randeffect); een lange rand verdeelt die stroom over meer centimeters dan een korte rand of een hoek. Bij een gedeelde plaat liggen beide helften op gelijke afstand van het operatieveld, anders meet de bewaking scheef.
- Huid: schoon, droog en onthaard; de Nederlandse richtlijn voor preventie van postoperatieve wondinfecties kiest daarvoor de tondeuse, niet het scheermes. Geen zalf, lotion, jodiumhoudend desinfectans of elektrodegel onder de plaat. Alcoholische desinfectans eerst volledig laten verdampen; onder een afdeklaken duurt dat langer dan het lijkt.
- Vermijden: botuitsteeksels (heup, knie, elleboog, schouderblad), littekens, tatoeages, huidplooien, plekken waar vocht zich verzamelt, een ledemaat met een metalen prothese of implantaat in het stroompad, een injectieplaats, de zijde waar de patiënt op ligt (gewicht beperkt de doorbloeding), en de buurt van verwarmingsdekens of warmtelampen.
- Aanbrengen: vlak, van het midden naar de randen aandrukken, zonder plooien of luchtbellen; niet rondom een ledemaat wikkelen. De kabel loopt zonder knik of lus, niet onder de patiënt en niet om metalen delen; de patiënt raakt geen geaard metaal (tafelrand, infuuspaal, beensteun) om een brandwond op een andere plek te voorkomen.
- Controleren: vóór de eerste activatie en opnieuw na elke herpositionering van de patiënt; een wegwerpplaat die eenmaal los is geweest, wordt niet opnieuw geplakt maar vervangen. Na afloop de huid onder de plaat inspecteren en de plaats vastleggen in het dossier.
ECG-elektroden horen verder van het operatieveld dan de neutrale elektrode, anders wordt de lekstroom via de ECG-kabel afgevoerd; 3M schrijft ECG-kabels met HF-smoorspoelen voor; Alsa en Xodus raden naaldelektroden voor bewaking af.
Als de plaat het niet doet: het signaal herkennen
Het eerste teken van een slecht contact is niet een alarm maar een chirurg die het vermogen opvoert omdat het snijden of coaguleren tegenvalt. Het ECRI, het Amerikaanse instituut voor veiligheid van medische apparatuur, waarschuwt dat activaties zonder het gewenste effect wijzen op een probleem in het retourpad en dat de reflex om het vermogen te verhogen precies de brandwond onder de plaat veroorzaakt. De juiste reactie is: stoppen, de plaat en de kabel controleren, en bij twijfel een nieuwe plaat plakken. Bij een generator met contactbewaking hoort de test bij het begin van elke ingreep: activeren zonder aangesloten plaat moet een alarm geven; blijft dat uit, dan is de bewaking defect of uitgeschakeld en wordt niet gestart. Bij een herbruikbare plaat vervangt een visuele controle van het contact die test, en die controle wordt herhaald zodra de patiënt is verlegd.
Pacemaker en ICD
Monopolaire elektrochirurgie is de belangrijkste bron van elektromagnetische storing bij een pacemaker of ICD. De NVVC-leidraad voor patiënten met een implanteerbaar hartdevice bij ingrepen maakt onderscheid naar plaats van de ingreep. Onder de navel is de kans op storing zeer gering en zijn geen aanpassingen nodig. Boven het bekken vraagt monopolair werken om afspraken met de cardioloog (een pacemakerafhankelijke patiënt asynchroon programmeren of een magneet, bij een ICD de tachytherapie uit), een magneet binnen bereik, ECG-bewaking en activaties korter dan 5 seconden. De neutrale elektrode wordt zo geplaatst dat de stroom van device en draden wegloopt, dus bij een ingreep aan het hoofd niet op de schouder aan de kant van de pacemaker maar bijvoorbeeld op de rug of de arm aan de andere zijde. Bipolaire coagulatie geeft geen storing, tenzij hij direct op het device wordt toegepast; de richtlijn Minimaal Invasieve Chirurgie adviseert daarom bij een pacemaker de voorkeur te geven aan bipolair. Voor kleine chirurgie buiten het ziekenhuis is het advies uit de dermatologie helder: bij een ICD niet coaguleren, ook niet bipolair, zonder overleg met de cardioloog; bij een pacemaker alleen bipolair, en monopolair snijden of fulgureren bij een pacemakerdrager niet buiten het ziekenhuis doen.
Kleine chirurgie: wanneer geen plaat nodig is
Voor veel ingrepen in de huisartsenpraktijk, de huidkliniek of de polikliniek is een neutrale elektrode helemaal niet nodig. Een bipolair pincet laat de stroom alleen tussen de twee benen van het pincet lopen: er gaat geen stroom door de rest van het lichaam, er is geen plaat, geen stroompad langs implantaten en nauwelijks risico op storing van een pacemaker. Voor het dichtbranden van een bloedend vaatje, een pyogeen granuloom of een klein angioom is dat de aangewezen techniek; de Alsatom PMC/R bipolair coagulatiepincet met tip van 1 mm en het bipolaire snoer passen op de SU-MPC-apparaten. Een batterijcauter zoals de Bovie hoogtemperatuurcauter werkt met een gloeiende metalen punt en stuurt helemaal geen stroom door de patiënt; hij is geschikt voor wratten, skin tags, kleine angiomen en een subunguaal hematoom, maar snijdt niet en coaguleert alleen oppervlakkig. Alleen wie wil snijden of grotere oppervlakken wil coaguleren, werkt monopolair, en dan gelden alle regels hierboven, ook bij een ingreep van twee minuten. De Alsa-handleiding noemt bipolair werken bovendien de oplossing wanneer een goede plaats voor de neutrale elektrode ontbreekt.
Veelgemaakte fouten
- Een ongedeelde of herbruikbare plaat op een generator met contactbewaking gebruiken en denken dat de bewaking werkt: zonder gedeelde plaat meet de generator niets.
- Een wegwerpplaat hergebruiken, opnieuw plakken na loslaten, of gebruiken na de houdbaarheid na openen: de hydrogel droogt uit en het contact wordt onvolledig.
- Een doek, gaas of gel tussen een metalen plaat en de huid leggen: het verkleint het contact in plaats van het te verbeteren.
- De plaat met de korte zijde of een hoek naar het operatieveld leggen, of de gedeelde helften op ongelijke afstand.
- De band van een herbruikbare plaat zo strak zetten dat de huid bleek wordt, of juist zo los dat de plaat kantelt bij het verleggen.
- Activeren voordat de alcoholische huiddesinfectie is verdampt, zeker bij spraycoagulatie met vonkoverslag.
- De patiënt verleggen zonder de plaat opnieuw te controleren; de kabel onder de patiënt door leiden.
- Het vermogen opvoeren omdat het effect tegenvalt, in plaats van het retourpad te controleren.
- Bij een pacemakerdrager monopolair werken zonder afspraken, of de plaat aan de kant van het device plakken.
Gerelateerde producten
In ons assortiment staan de neutrale elektroden voor beide werkwijzen naast elkaar, met de bipolaire en cauteralternatieven erbij; we denken graag mee over wat bij het apparaat en de ingrepen van de praktijk past.
- 3M Diathermieplaat serie 9100 universele patiëntenplaat met gescheiden velden, zonder kabel, 100 stuks: gedeelde wegwerpplaat van 97 cm² zonder gewichtsbeperking; ook per 200 stuks en met vaste kabel.
- 3M Diathermieplaat serie 8100 patiëntenplaat met gescheiden velden, zonder kabel: grotere plaat voor patiënten boven 15 kg.
- 3M Diathermieplaat serie 1100 baby patiëntenplaat met gescheiden velden: voor kinderen tot 15 kg.
- Alsatom EIP/9 neutrale elektrodeplaat van RVS met snoer 2,5 m: herbruikbare plaat voor de SU-MPC-serie, te fixeren met de FFE bevestigingsband.
- Alsatom NP/GP neutrale elektrode van flexibel geleidend rubber: buigzame, autoclaveerbare retourelektrode die de lichaamsvorm volgt.
- Alsatom SU-140-MPC monopolair/bipolair snij- en coagulatieapparaat: compact HF-apparaat voor kleine chirurgie, met bewaking van de neutrale elektrode voor enkel- en dubbelvlaksplaten.
- Alsatom PMC/R bipolair coagulatiepincet 19 cm, tip 1 mm: coaguleren zonder neutrale elektrode; ook gebogen (PMC/C), als korte uitvoering met tip van 0,7 mm (PMC/RS en PMC/CS) en in de PBC-lijn met tip van 2 mm.
- Bovie hoogtemperatuurcauter, 10 stuks: batterijcauter zonder stroom door de patiënt; ook als lagetemperatuur- en fijne uitvoering.
Veelgestelde vragen
Werkt een gedeelde plaat op een apparaat zonder contactbewaking?
Ja, die geleidt gewoon, maar de extra veiligheid van de gedeelde uitvoering wordt dan niet benut: de generator meet het contact niet. Andersom is erger: een ongedeelde plaat op een bewakende generator zet de bewaking feitelijk buiten werking. De combinatie van generator en plaat staat in de handleiding van het apparaat.
Mag elektrodegel onder de neutrale elektrode?
Niet bij een wegwerpplaat met hydrogel: 3M verbiedt extra gel omdat die de eigen gellaag en de bewaking verstoort. Bij een herbruikbare metalen of rubberen plaat schrijft Alsa direct huidcontact zonder tussenlaag voor; sommige andere fabrikanten leveren voor hun herbruikbare platen een eigen contactspray. Volg de gebruiksaanwijzing van de plaat, niet een algemene gewoonte.
Hoe lang mag een wegwerpplaat blijven zitten?
Eén ingreep. De plaat wordt na de ingreep verwijderd, de huid gecontroleerd en de plaat weggegooid; hergebruik of opnieuw plakken is uitgesloten. 3M houdt voor een geopende verpakking een houdbaarheid van 14 dagen aan.
Is een neutrale elektrode nodig bij een batterijcauter of een bipolair pincet?
Nee. Een batterijcauter verhit een metalen punt en stuurt geen stroom door de patiënt; bij een bipolair pincet loopt de stroom alleen tussen de twee pincetbenen. In beide gevallen is er geen retourpad door het lichaam en dus geen plaat.
Disclaimer
Dit artikel biedt algemene informatie en geen medisch advies. De gebruiksaanwijzing van generator en neutrale elektrode, het lokale protocol en bij een hartdevice het advies van de cardioloog zijn leidend.






